هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   218   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

ای حرمت قبله حاجات ما بررسی معماری حرم مطهر امام رضا(ع)

کد مطلب:2634
چهارم شهریورماه امسال مصادف با سالروز ولادت باسعادت امام علی بن موسی علیه‌السلام است، به همین مناسبت نگاهی داریم به معماری حرم آن حضرت. آرامگاه امام رضا (ع) در مشهد یکی از معروف‌ترین بناهای مذهبی ساخته‌شده در ایران است؛ بنایی که با برخورداری از متنوع‌ترین ویژگی‌ها و عناصر معماری ایرانی - اسلامی، هر ساله پذیرای میلیون‌ها زائر و گردشگر است و تا به امروز بارها مورد بازسازی و توسعه قرار گرفته است.
مشهد در ابتدا روستای کوچکی بود که در خاک توس و در دهکده سناباد بنا شد. این مکان با دفن هارون‌الرشید و به «بقعه هارونیه» شهرت یافت. پس از دفن هارون، به دستور مأمون آرامگاهی به سبک معماری خراسانی در اطراف قبر ساخته شد.
امام رضا (ع) پیش از سفر به مرو، این مکان را به‌عنوان محل دفن خود به همراهانش نشان داد. پس از شهادت امام در توس، پیکر او را در همین بقعه به خاک سپردند و نام آنجا به «مشهدالرضا» تغییر کرد. تا زمان ظهور سربداران، قبر هارون‌الرشید در پایین قبر امام قابل‌رؤیت بود اما سربداران صورت قبر هارون را محو کردند.
چه کسی اولین گنبد حرم را ساخت؟
این بقعه در دوران سامانیان، دیالمه و غزنویان بارها مورد تعمیر و افزودن تزئینات قرار گرفت، اما نخستین گنبد در دوران سلطان سنجر سلجوقی بر فراز قبر ایشان نصب شد. جنس گنبد از کاشی و دارای مقرنس‌های آینه‌کاری شده بود که تا به امروز هم به‌جامانده است. سلطان محمد خوارزمشاه نیز حرم را با مرغوب‌ترین کاشی‌های آن زمان تزئین کرد و دستور داد دو محراب به حرم اضافه کنند. مناره گنبد در دوره غزنویان و به دستور ابن‌معتز، حاکم شیراز بنا شد.
حرم امام رضا (ع) از معدود بناهایی بود که در حمله مغولان به ایران تخریب نشد و تنها آسیب‌های جزئی به آن وارد شد. مغولان با اینکه با حمله به خراسان، شهر را غارت کرده و مردم را به قتل رساندند، اما پس از غارت اموال حرم، به بنای اصلی آن آسیبی نرساندند.
شکوه هنرهای هنرمندان ایرانی در آرامگاه امام هشتم
دوران تیموریان از دوره‌های درخشان معماری حرم امام رضاست. در آن دوران به دستور همسر شاهرخ تیموری، مسجد گوهرشاد، یکی از زیباترین و معروف‌ترین مساجد اسلام، توسط هنرمندان و معماران ایرانی در سمت قبله حرم و صحن جنوبی آن ساخته شد. مسجد گوهرشاد به لحاظ فرم و معماری در جهان اسلام بی‌نظیر است. کتیبه‌های ورودی مسجد گوهرشاد در جهان اسلام نظیر ندارد. این مسجد با ایوان‌های ‌بلند و تاق‌های خوش‌نقش و کاشی‌کاری‌های نفیس از زیباترین مساجد ساخته‌شده در ایران است. معمار این مسجد قوام‌الدین شیرازی است. مدرسه پریزاد، مدرسه دودر و مدرسه بالاسر نیز در همین دوران به مجموعه حرم اضافه شدند. در زمان نادرشاه افشار ایوان صحن تیموری طلاکاری شد و نقاشی دیوارهای حرم را تجدید کردند.
پس از به قدرت رسیدن صفویان و رسمی شدن مذهب شیعه، بر شکوه و عظمت حرم افزوده شد. شاه‌تهماسب، شاه‌عباس و شاه سلیمان صفوی، از پادشاهانی بودند که در بازسازی و توسعه حرم نقش داشتند. کمال‌الدین محمد یزدی، از معماران معروف آن دوره به دستور شاه‌عباس روکشی از مس و طلا بر گنبد ساخت. همچنین متن کتیبه گنبد به دست علیرضا عباسی خوشنویس و با حروف طلایی بر زمینه فیروزه‌ای به خط ثلث نوشته شد. از دیگر تحولات حرم در این دوره می‌توان به توسعه صحن عتیق، احداث ایوان شمالی و اتاق‌ها، غرفه‌ها، سردرها و ایوان‌های شرقی و غربی آن، ایجاد رواق توحیدخانه و نیز گنبد الله‌وردی‌خان اشاره کرد.
در دوران قاجاریه هم به حرم توجه ویژه‌ای شده و سومین ضریح در دوران حکومت فتحعلی‌شاه ساخته شد. بنای صحن آزادی مربوط به این دوره است. در این عهد، ایوان غربی صحن آزادی به طلا آراسته و به ایوان ناصری معروف شد. در همین دوران، کاشی‌کاری و تزئینات صحن آزادی انجام شد.
در دوران پهلوی دوم نیز تعمیراتی در حرم انجام شد، اما بخش بزرگی از توسعه حرم امام رضا (ع)، پس از پیروزی انقلاب صورت گرفت.
ضریح
از ابتدا ضریح در مرکز بنای حرم نبود، بلکه در سمت چپ آن قرار داشت. در دوره‌های گذشته ضریح‌های مختلفی روی مزار نصب شد. اولین ضریح که از جنس چوب و طلا بود در زمان شاه‌تهماسب صفوی و در سال 957 هجری قمری نصب شد که روی کتیبه‌های آن سوره «هل اتی» به خط ثلث نوشته شده بود. دومین ضریح از جنس فولاد مرصع بود که در سال 1160 به دستور شاهرخ میرزا نوه نادرشاه افشار ساخته و نصب شد.
سومین ضریح در سال 1238 هجری قمری و در زمان فتحعلی‌شاه قاجار از جنس فولاد ساخته و روی ضریح دوم نصب شد. این ضریح در سال ۱۳۳۸ هجری‌شمسی به علت پوسیدگی پایه‌هایش به موزه آستان قدس رضوی انتقال داده شد و چهارمین ضریح از جنس طلا و نقره در سال 1338 شمسی به‌جای آن نصب شد. این ضریح توسط حاج محمدتقی ذوفن اصفهانی و با استفاده از مصالحی چون نقره، طلا، آهن، مفرغ و چوب گردو ساخته شد.
پنجمین ضریح پس از یک برگزاری یک مسابقه هنری بین هنرمندان ایرانی انتخاب شد. طرح انتخاب‌شده از محمود فرشچیان، هنرمند و مینیاتوریست ایرانی بود. در این ضریح علاوه بر توجه به مبانی هنر اصیل ایران اسلامی، نمادهایی از معماری دوره‌های پیشین را نیز دیده می‌شود. ساخت این ضریح از سال 1372 تا 1379 طول کشید و آن را از فولاد و چوب گردو ساختند. در چهار جهت آن ۱۴ محراب به نشان چهارده معصوم که همگی به یک محراب بزرگ‌تر که آن نیز به کلمه «الله» ختم می‌شود، قرار دارد.
گنبد
گنبد طلای حرم دارای دو پوشش در سقف حرم و بالای آن است. پوشش سقف که به‌صورت مقعر و مقرنس است به نام «قبه» شناخته می‌شود.
مناره‌ها
در کل 12 مناره در بناهای حوزه حرم امام رضا وجود دارد. در حرم دو مناره با روکش طلا وجود دارد که یکی از آنها نزدیک گنبد و دیگری مقابل آن و در قسمت بالای ایوان عباسی (صحن انقلاب) واقع شده است. مناره نزدیک گنبد در زمان ساخت گنبد بناشده، اما مناره دوم از آثار دوره نادری است.
ایوان‌ها
حرم امام رضا (ع) دارای چند ایوان است که نمونه‌های قابل‌توجهی در معماری ایرانی - اسلامی هستند. ایوان جنوبی که به «ایوان طلا» معروف است توسط امیر‌علیشیر نوایی، وزیر سلطان حسین بایقرا در قرن نهم هجری ساخته شد. این ایوان که 21 متر ارتفاع دارد از خشت‌های طلا ساخته‌شده و دارای چهار در است و سطح آن در زمان نادرشاه افشار طلاکاری شد. ایوان عباسی در زمان شاه‌عباس صفوی ساخته شد. ارتفاع آن 22 متر است. ایوان غربی حرم نیز با 24 متر از بلندترین بناهای حرم است و بر سر در آن، ساعت بزرگی وجود دارد، به همین دلیل به آن ایوان ساعت نیز گفته می‌شود.
ایوان شرقی یا ایوان نقاره‌خانه نیز مانند ایوان غربی از دو ایوان مجزا تشکیل شده است. بر بلندای این بنا که 26 متر ارتفاع دارد ساختمان نقّاره‌خانه قرار دارد.
سقاخانه
از بناهای معروف حرم، سقاخانه‌ای است که هم‌اکنون در وسط صحن انقلاب واقع شده است. سقاخانه را در دوران سلطنت نادرشاه افشار و بین سال‌های 1144 تا 1145 از سنگ مرمر ساختند. استاد اسماعیل طلاکار سقفی گنبدی شکل و پوششی هشت‌ضلعی روی آن قرار داد و سپس آن را طلاکاری کرد. این بنا در سال 1347 بازسازی شد.