نقش نظام مهندسی در مدیریت بحران

شمار نشریه : 215

کد مطلب : 2115
حامد خانجانی*
شهر تهران امروزه با مشکلات متعددی از منظر مهندسی ساختمان مواجه است. قرارگرفتن در پهنه زلزله‌خیز با خطر نسبی بسیار زیاد و امکان زمین‌لرزه‌ای که طبق آمار و احتمالات مهندسی حدود 30 سال از وقوع آن تأخیر شده است، وجود حدود 4000 هکتار بافت‌های فرسوده و 14000 هکتار بافت‌های ناپایدار شهری، بی‌کیفیت بودن عمومی ساختمان‌ها و عدم رعایت ضوابط لرزه‌خیزی و ضوابط پدافند غیرعامل در طراحی‌ها، از عمده این موارد به‌حساب می‌آیند. این مشکلات در کنار موارد دیگری ازجمله مرکزیت اداره کشور، تمرکز بالای جمعیت، تأسیسات نامناسب و فرسوده شهری، حرکت فشرده و با تأخیر وسایل نقلیه در مسیرها در اغلب ساعات روز و مشکلات متعدد زیست‌محیطی که قرار گیرند، لزوم به‌کارگیری قواعد مقابله با بحران‌های طبیعی و انسان‌ساخت، از اقدامات مهم و اولویت‌های برنامه‌ریزی و مدیریت شهری تعیین می-گردد.
مدیریت بحران را به سه دوره پیش از بحران شامل پیشگیری و آمادگی، حین بحران شامل مقابله و پس از آن  شامل بازتوانی و بازسازی تقسیم‌بندی می‌کنند. حوزه کاری سازمان‌های متعددی در کلان‌شهر تهران در دوره‌های مختلف مقابله با بحران قرار دارد. در این میان، سازمان نظام‌مهندسی ساختمان استان تهران طبق قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان با انتظام امور حرفه‌ای متخصصان هفت رشته عمران، معماری، شهرسازی، ترافیک، نقشه‌برداری، تأسیسات برقی و تأسیسات مکانیکی در ساخت‌و‌سازهای شهری، نقش بسزایی در مدیریت بحران این کلان‌شهر با مشکلات متعدد برشمرده، دارا می‌باشد.
طبق ماده 3 قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان، سازمان نظام‌مهندسی ساختمان مسئول تحقق اهداف این قانون می‌باشد. در بیان اهداف این قانون در ماده 2 به ترویج اصول معماری و شهرسازی و بالا بردن کیفیت خدمات مهندسی و الزام به رعایت مقررات ملی ساختمان، ضوابط و مقررات شهرسازی از سوی تمام دستگاه‌های دولتی و شهرداری‌ها اشاره‌شده است. همچنین طبق ماده 99 و 100 قانون شهرداری‌ها، مهندسان ناظر به‌عنوان بازوی کنترلی شهرداری مسئول نظارت بر کیفیت ساخت‌وساز شهری می‌باشند.
بر اساس بند 12 ماده 15 قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان، همکاری با مراجع استان در هنگام بروز سوانح و بلای طبیعی از وظایف هیئت‌مدیره سازمان استان بر شمرده‌شده و همچنین بر اساس  بند (ی) ماده 21، جمع‌آوری کمک‌های داخلی و بین‌المللی جهت کمک به دستگاه‌های مسئول در امر امداد و نجات در زمان وقوع حوادث غیرمترقبه از وظایف شورای مرکزی سازمان نظام‌مهندسی ساختمان عنوان گردیده است.
همچنان که ذکر گردید، در قانون شهرداری‌ها و قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان، کنترل کیفیت ساخت‌و‌سازهای شهری به سازمان نظام‌مهندسی ساختمان واگذارشده است، لیکن در قانون‌های مرتبط با مدیریت بحران شهر تهران از نقش این سازمان در مراحل مختلف مدیریت بحران نامی برده نمی‌شود. اهمیت مسئله پیشگیری در مدیریت بحران فضاهای شهری بیش از سایر حوزه‌های مدیریت بحران در حین و پس از بحران است، لیکن اهداف و شرح وظایف ستاد مدیریت بحران شهر تهران و 20 کمیته تخصصی آن معطوف به فاز مقابله و بازسازی و بازتوانی بحران است  و متأسفانه سازمان نظام‌مهندسی ساختمان که نقش اصلی را در کاهش خطرپذیری کالبدی شهر دارد و می‌تواند محور بازسازی‌های پس از بحران واقع شود، در هیچ‌یک از کمیته‌های ستاد مدیریت بحران شهر تهران حضور ندارد.
در ماده 42 برنامه عملیاتی دوم شهرداری تهران از سال 1393 تا 1397 آمده است: «شهرداری تهران موظف است به‌منظور تأمین و رعایت ضوابط و مقررات ایمنی در برابر آتش‌سوزی، حوادث طبیعی و پدافند غیرعامل تمهیدات و برنامه‌ریزی لازم برای بازبینی و اصلاح فرایند صدور پروانه ساختمان، ایجاد بناها و تأسیسات شهری را به‌گونه‌ای انجام دهد که مقررات ملی ساختمان در این زمینه به‌صورت کامل اجرا و سیستم‌ها و فناوری‌های نوین ازجمله سیستم‌های ایمنی و آتش‌نشانی هشدار دهنده و اطفاء کننده به کار گرفته شود». همچنین در ماده 60 این برنامه ذکر شده است: «شهرداری تهران موظف است به‌منظور ایجاد و گسترش سیستم‌های مؤثر پیشگیری، مقاوم‌سازی و بهسازی لرزه‌ای پل‌ها، ساختمان‌ها، زیرساخت‌ها و ابنیه مهم و شریان‌های حیاتی، تهیه شناسنامه ابنیه فنی، برنامه اولویت‌بندی مداخله و کاهش خطر و اعمال قاطعانه ضوابط و مقررات خاص ساخت‌وساز در پهنه‌های زلزله‌خیز و پرخطر را با همکاری سازمان‌ها و دستگاه‌های ملی تا پایان سال دوم برنامه تدوین و اجرایی نماید» که به تحقیق برنامه فوق با مشارکت و نقش‌آفرینی سازمان نظام‌مهندسی ساختمان تهران میسر خواهد بود.
لازم به ذکر است که اقدامات ستاد مدیریت بحران شهر تهران شیوه سنتی مقابله با بحران بوده و می‌بایست برنامه‌ریزی‌های شهرداری معطوف به پیشگیری از بحران باشد. تلاش جهت ایمن‌سازی و  مقاوم‌سازی ساخت‌وسازها که محل اسکان و انجام فعالیت روزانه جمعیت کثیر مردم می‌باشد، مضاف بر اینکه موجب کاهش تلفات و خسارات در وقوع بحران می‌شود موجب امنیت روانی و کاهش نگرانی شهروندان در برابر پدیده‌های طبیعی است که با سهل‌انگاری تبدیل به مخاطره می‌شوند. هرقدر آسیب‌ها در ساخت‌وسازهای شهری پایین آید، قدرت مدیریت در حین و پس از بحران افزایش می‌یابد. به دلیل رعایت کردن همین اصول است که در زلزله 6.8 ریشتری در ژاپن فقط 3 نفر زخمی می‌شوند ولی در زلزله بم بیش از 50 هزار نفر مجروح و کشته می‌شوند. استفاده از تمام ظرفیت‌های علمی و تجربی سازمان‌های ذی‌ربط موجب تحقق این امر خواهد بود.
سازمان نظام‌مهندسی ساختمان با تقویت ارائه خدمات مهندسی در سه حوزه طراحی، اجرا و نظارت، با به‌کارگیری ضوابط ویژه طراحی در برابر زلزله و پدافند غیرعامل و افزایش کنترل مضاعف و نظارت بر حسن انجام خدمات مهندسی اعضاء، و شهرداری با الزام تمامی موارد ماده 33 قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان برای پروانه‌های تخریب و نوسازی و گواهی پایانکار برای مالکان و سازندگان، و ستاد مدیریت بحران با تدوین طرح‌های مقاوم‌سازی و بهسازی با مشارکت سازمان نظام‌مهندسی ساختمان، گام‌های مؤثری در جهت کاهش خطرپذیری شهر تهران بر خواهند داشت. 
* عضو سازمان نظام‌مهندسی ساختمان تهران