نشریه شماره   214   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

روستایی با قدمت 8 قرن

محبوبه قرمز چشمه*
روستای اسپیدان با قدمت 8 قرن  بر دامنه رشته‌کوه‌های آلاداغ ساخته‌شده است. از کنار رودخانه که به سمت وسط روستا و از آنجا به انتهای روستا حرکت می‌کنیم  با قله زیاد فاصله نداریم، در نگاهی از قله به بافت قدیمی روستای اسپیدان آن را جزئی از دامنه کوهی می‌بینیم که در شیب آن ساخته‌شده است و دوباره این گفته بزرگان معماری « بنا باید جزئی از طبیعت باشد، نه اینکه همچون زگیلی بر روی طبیعت» در ذهن مرور می‌شود.
روستای اسپیدان یا سفیدان  از توابع بخش و  دهستان گرمخان در شهرستان بجنورد است،  دسترسی به روستای مذکور از طریق جاده مشهد -بجنورد و از محل روستای سیساب به‌طرف جنوب امکان‌پذیر است. پوشیده از برف بودن این روستا در اغلب ایام سال موجب شد که نام آن را سفیدان بنامند که درگذر زمان به اسپیدان معروف گشته است.
سمت راست رودخانه اسپیدان زمین‌های کشاورزی وجود دارد. به ترتیب اول روستا بعد باغ‌های اهالی و سپس رودخانه ترکیب رنگ‌های زیبا را نقش زده است، به‌حق هر جا که آب باشد آبادانی است، وجود باغ‌های گردو، بادام، سبزی این ناحیه را فراهم کرده‌اند.
با قدم زدن در کوچه‌های این روستا و عبور از کنار خانه‌هایی که سنگ ماده اولیه پایه‌های آن را تشکیل می‌دهد به بالای روستا می‌رسی. از بالاخانه‌ها همچون مربع و مستطیل‌هایی هستند که پله‌پله بی‌هیچ تکلفی بر روی‌هم چیده شده‌اند.
بناهای جدید این روستا در بافت تاریخی روستا ساخته شده‌اند. آنچه در این روستا به چشم می‌آید سقف‌های صاف و بی انحنا است، آبشار هنرور، آبشار بارگاه، غار خزانه هنرور، مقبره شیخ محمدرضا ربانی معروف به حاج آخوند، آرامگاه امامزاده محمد بن باقر بن موسی بن جعفر(ع) از نقاطی هستند که بر ارزش این روستای تاریخی افزوده‌اند. 
معماری خانه‌های روستا
بناهای روستا با مصالحی از قبیل، سنگ و خشت و گل در بافتی متراکم و فشرده و عمدتا دوطبقه بناشده‌اند، با نگاهی به خانه‌های دوطبقه این روستا نوع ویژه‌ای از معماری را می‌توان لمس کرد. باید در این منطقه زندگی کرده باشی و سرمای جانسوز و برف‌های سنگین این منطقه با جان چشیده باشی تا درک کنی که چرا بناها دوطبقه اند، طبقه‌ای برای احشام به‌عنوان طبقه اول  و طبقه‌ای برای زندگی اهالی با هدف حفظ احشام از گزند سرما و حیوانات وحشی و سهولت رسیدگی به آنها.
ورود به اغلب بناهای این روستا از کوچه با عبور از دری چوبی دولنگه ای به حیاط میسر است، کل بنا از بیرون حصارها نیز؛ برخلاف بناهای شهرهای گرمسیری که تا پای در حیاط نگذاری در ابهام است؛کاملاً واضح است، سر که بالا می‌کنی برای دیدن بنا اولین چیزی که توجه را جلب می‌کند تیرهای چوبی سقف‌هاست که تا بالکن‌ها امتداد پیداکرده است؛ بیشتر خانه‌ها در دوطبقه ساخته‌شده‌اند پنجره‌های چوبی با شیشه‌های صاف، بالکن‌های سرتاسری و نرده‌هایی از جنس چوب که درگذر زمان جای خود را به انواع آهنی داده‌اند.
 معماری بناهای روستا به شکلی است که در بسیاری از موارد حیاط خانه‌ای سقف خانه همسایه است، اما نه کاملاً مانند آنچه در ماسوله دیده می‌شود، پشت‌بام‌ها به‌عنوان بخشی از خانه کارویژه بسیاری دارد که بسیاری از فعالیت‌ها در آن صورت می‌گیرد: ازجمله : خشک‌کردن بادام، گردو، پختن رب و کشک .
سیو انرژی در خانه های اسپیدان
بناهای روستای اسپیدان همچون خود روستا متمرکز است و تنها با ورود از درِ اصلی می‌توان به سایر قسمت‌ها راه یافت، ارتباط بین فضاها معمولاً از طریق بازشوهایی از داخل خانه به دلیل جلوگیری از اتلاف انرژی امکان‌پذیر است،  سقف‌ها بدون هیچ قوس و گنبدی کاهگلی هستند، معماری دیوار خانه‌های روستای اسپیدان نیز زیبایی خاصی  دارد. گل متریالی است که در ساخت دیوارهای این روستا جهت ذخیره  انرژی استفاده‌شده است. برخلاف آنچه از صور زیبا بر روی پرچین خانه روستاهای مناطق کویری می‌بینیم، خانه‌های اسپیدان بی‌هیچ تزئینی ساخته شده‌اند.
امام‌زاده‌ای به قدمت 8 قرن
بنای امام‌زاده محمدباقر روستای اسپیدان با قدمتی نزدیک به 8 قرن از بناهای تاریخی این روستا محسوب می‌شود، صندوقی که بر روی مقبره امام‌زاده  قرارگرفته صندوقی چوبی و با ارتفاع حدوداً یک متر و نیم می‌باشد. این بنا در دوره‌های مختلف مرمت‌شده است و اکنون گنبد و دیواره‌های آن از درون پوششی از گچ دارد و با گچ‌بری‌های ساده، تزئین شده است. بنای طلایی امام‌زاده این روستا با گنبد و گلدسته در مرکز روستا، تنها بنایی است که با معماری نمای خاکی این روستا هم‌خوانی ندارد، قبرستان روستا درست در کنار امام‌زاده وسط روستا با دیواری کوتاه در حریم امام‌زاده قرار دارد.
تعدادی از گذرگاه‌های روستا مسقف است و ساباط هابه گونه‌ای استقرار پیداکرده‌اند تا انسان پیاده در مسیر حركت خود در یك توالی مناسب در فضای سایه قرار گیرد. کوچه‌ها معمولاً با عرض کم  و سنگ‌فرشی از تکه‌های ناموزون سنگ گاهی با دالان و یا گذرگاهی با شیبی زیاد  به خانه‌ای  می‌رسد و گاهی با پله‌ای به کوچه دیگر راه می‌یابد.