هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   214   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

آثــار تاریخی بســطام

آرزو افشارزاده
بسطام را شهر عارفان و سالکان می‌نامند ؛ شهری که روح در آنجا بسط می‌یابد و هر آنچه  نادیدنی است، آن می‌بیند. این شهر تاریخی در شش کیلومتری شمال شاهرود قرار دارد.بسطام را یکی از ایالت‌های قومس یا کومش می‌دانند که راه ارتباطی بین شرق و غرب بوده است.
از تهران تا بسطام 5 ساعتی راه است.وارد شهر که می‌شویم ،همه‌جا آرام و بی‌سروصداست.یک شهر بدون هیاهو که اندکی از استرس‌ها و دغدغه‌های ما شهرنشینان را می‌کاهد. به سمت مجموعه آثار تاریخی بسطام می‌رویم. این شهر در دوره سلجوقیان موردتوجه قرار گرفت و بناهای متعددی در آن ساخته شد.
اینجا بناهای تاریخی با معماری باشکوه و حیرت‌انگیز زیاد است .هر سو که سر می‌چرخانم بنایی شگفت‌انگیز وجود دارد. این مجموعه شامل بقعه متبرکه امامزاده محمد بن جعفر صادق(ع) و آرامگاه بایزید بسطامی و ایوان الجایتو، آرامگاه غازان، مسجد و منار سلجوقی و مسجد جامع و برج کاشانه و مدرسه شاهرخیه است.
بقعه امامزاده محمد
سید هادی میرآقایی ، نویسنده و پژوهشگر درباره معماری امامزاده می‌گوید:بنای امامزاده شبیه گنبد غازان خان و قرینه آن است. بنای اولیه بقعه از غازان خان است كه در زمان سلطان محمد خدابنده الجایتو تعمیر شده است. حرم امامزاده به‌صورت اتاق مربع است. چهار گوشواره اضلاع مربع را به هشت‌ضلعی و سپس به دایره تبدیل می‌کند كه این دایره پایه گنبد را تشكیل می‌دهد. سقف و اطراف حرم با نقاشی‎های زیبایی تزیین‌شده ‎است، اطراف حرم از كاشی‏های شش‌ضلعی لاجوردی و فیروزه‏ای با حاشیه‏ای از كاشی‏های گل‌دار پوشیده شده ‏است. علاوه بر موارد گفته‌شده نمای خارجی گنبد نیز از كاشی‎های فیروزه‏ای پوشیده شده كه به‌مرورزمان مقدار زیادی از این تزیینات فروریخته ‏است، به‌گونه‌ای كه هم‌اکنون بخش‌هایی از این گنبد به رنگ آجرهای تعبیه‌شده در زیر گنبد لاجوردی دیده می‎شود.
آرامگاه بایزید
میرآقایی درباره آرامگاه بایزید به خبرنگار پیام ساختمان می‌گوید: آرامگاه بایزید ساختمانی نداشت و به‌تدریج کسانی که به زیارت وی می‌آمده‌اند بنا به رسمی دیرین هرکدام قطعه‌سنگ کوچکی بر قبر وی نهاده‌اند و جایگاه تبدیل به تل سنگی می‌شود .در سال 1335 هجری شمسی ضریح آهنی مسقفی  به دور مقبره کشیده شد.سنگ‌قبر، مرمر زردرنگ است که کلماتی از مناجات مشهور علی ابن ابیطالب روی آن کشیده شده است.
به فاصله چند متر آن‌طرف‌تر سمت غربی آرامگاه، خانقاه بایزید قرار دارد .می‌گویند بایزید در این مکان چله‌نشینی داشته و به عبادت می‌پرداخته است.سه اتاقک شبیه و متصل‌به‌هم  با سقف‌های  کوتاه  وجود دارند .اتاق اولی مستطیل شکل به طول 2 و عرض 1.5 متر است.اتاق دوم به شکل مربع و اضلاع دو متر و اتاق سوم نیز ابعادی در همین حدود دارد.
محراب گچ‌بری زیبا و ظریف این خانقاه در اتاق کوچک اولی واقع‌شده که آیاتی از قرآن مجید بر آن نقش بسته و بسیار زیباست.روی کتیبه نام محمد بن حسین ابن ابیطالب دامغانی به‌عنوان مهندس معمار و گچکار ذکرشده است. فضای خانقاه و چله‌نشین واقعاً روحانی و معنوی است .
مدرسه شاهرخیه
مدرسه شاهرخیه از پلان بسیار جالبی برخوردار است و در حدود 28 حجره در دوطبقه برای استفاده طلاب علوم دینی ساخته‌شده است.
میرآقایی درباره معماری مدرسه می‌گوید:این مدرسه دارای مسجد، ایوان و زورخانه است. حمام بسطام که در ضلع جنوب شرقی مدرسه شاهرخیه واقع است مشابه سایر حمام‌ها قدیمی از یک ورودی و چند پله که استفاده‌کننده را به سمت پایین راهنمایی می‌کند، تشکیل‌شده است. سپس به رختکن زیبایی می‌رسیم این فضا دارای 4 سکو برای درآوردن لباس و پوشیدن آن و سپس از طریق یک راهرو با کمی پیچیدگی به سمت گرمخانه راهنمایی شده که گرمخانه نیز دارای فضاهای جانبی است و برای شستشو که در انتهای میز خزانه قرار داشته است که باتوجه به استفاده امروزی به‌جای خزانه در قسمتی از آن دوش تعبیه شده است.
برج‌کاشانه
مدیرکل میراث فرهنگی استان سمنان، برج کاشانه را یکی از آثار تاریخی شاخص شهر بسطام و شهرستان شاهرود می‌داند و می‌گوید: این اثر تاریخی که در جنوب بسطام و در نزدیکی مسجد جامع این شهر واقع‌شده از یک برج چندضلعی تشکیل‌شده است. درگذشته مؤذن مسجد جامع شهر تاریخی بسطام از فراز این برج اذان می‌گفته است.
خواجه بیدختی با بیان اینکه این اثر متعلق به دوره ایلخانی است، می‌افزاید: ارتفاع این برج از درون 24 متر و از بیرون نزدیک به 20 متر است. شکل خارجی آن 30 ضلعی منتظم است. در بالای برج دو حاشیه از آجرهای بزرگ وجود دارد که روی آن مطالبی نوشته‌شده است. هم‌چنین در ضلع جنوب غربی این برج روی یک آجر کلمه بسم‌الله الرحمن الرحیم با خط ثلث بسیار زیبایی حک‌شده است.
مدیرکل میراث فرهنگی استان با اشاره به اینکه برخی معتقدند که این برج آتشکده زرتشتیان قبل از اسلام بوده است، می‌گوید: برخی از شرق شناسان ( ازجمله آندره گدار) بر این گمان هستند که این بنا از آثار غازان خان مغول است و نام اصلی آن غازانه بوده که به‌مرورزمان و بدون توجه به اصل آن کاشانه نامیده شده است.
گنبد غازان خان
گنبد و بنایی که به گنبد غازان خان معروف است از بناهای غازان خان (متوفای 703) در بسطام است که در صحن واقع‌شده است این بنا دارای گنبد رک و ازلحاظ معماری از نوع مقابر برجی شکل است. برخی مانند اقبال یغمایی معتقدند که غازان خان این گنبد را به‌عنوان آرامگاه بایزید احداث کرده و قصد داشته است جسد شیخ را به آنجا منتقل کند اما به سبب دیدن بایزید در خواب یا مخالفت برخی از فقها از تغییر مکان آرامگاه خودداری کرده است.
گنبد غازان خان مربع و به ضلع 7.5 متر است که در نمای شمالی و شرقی آن طاق‌نماهایی تعبیه‌شده که با ايجاد سایه‌روشن، بنا را از يکنواختی کسل‌کننده درآورده است.
بر فراز بنا، گنبد زيبا و جالب مخروطی شکل قرارگرفته که دارای پوششی از کاشی‌های فیروزه‌ای است و در زير گنبد نيز سردابی وجود دارد که راه آن از محوطه حياط می‌باشد.
محراب الجایتو
اين محراب به‌عنوان يكي از آثار نفيس ايلخاني، از دوره سلطنت سلطان محمد خدابنده الجايتو باقی‌مانده است و به نام او « محراب الجايتو » خوانده مي‌شود. اين محراب بر نماي خارجي ديوار شمالي ايوان غربي و در داخل شبستاني مشهور به شبستان الجايتو ، واقع در قسمت شمالي ضلع غربي صحن مسجد قرار دارد. محراب الجايتو ، با تاق‌نماي دوگانه آن ، نمونه زيبايي از محراب‌هاي گچ‌بري شده مساجد ايران و شامل كتيبه‌هاي متعددي به خط ثلث و يك كتيبه به خط كوفي و نيز تزيينات ظريفي از نقوش گياهي و هندسي است. اين محراب، به استناد كتيبه‌اي كه به نام پادشاه وقت سلطان محمد (الجايتو) بر لوح مركزي تاق فوقاني آن نقش بسته، در 710ق./1310م. با عنايت وزير سعدالحق و الدين محمد ساوي و زير نظر عضدبن‌علي ماستري ساخته‌شده و بخشي از بناهايي به شمار مي‌آيد كه در آن زمان افزوده يا بازسازی‌شده‌اند.
منار سلجوقی
مدیرکل میراث فرهنگی استان سمنان درباره این منار می‌گوید:« منار آجری بسیار زیبای مجموعه بسطام در سمت شرق مسجد بایزید و متصل به آن واقع‌شده است. بر طبق کتیبه کوفی آجری منار، منار در سال 514 ه. ق ساخته‌شده و ارتفاع آن 5. 14 متر است».
خواجه بیدختی می‌افزاید:« پلکان‌های منار که به‌صورت مارپیچ در میان آن قرارگرفته، به‌وسیله سوراخ‌هایی که در بدنه منار تعبیه‌شده نور داخل آن را تأمین می‌کند. قسمت فوقانی منار حرکت و جنبش محسوسی دارد.»
 در زیرنویس یکی از عکس‌های قدیمی نوشته‌شده است: «آدم که بالای منار می‌رود و به قوت تکان می‌دهد منار حرکت می‌کند.»