نشریه شماره   214   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

هويت در معماري و شهر سازي

بحث هويت در معماري و شهرسازي را در مطلب پيشين خود آغاز كرديم، ابتدا تعريفي لغوي از هويت ارائه داديم، سپس به حوزه هويت در معماري پرداختی ابتدايي داشتیم و از عناصر ايستا و پويا در هويت سخن رانديم. در اين شماره قصد داريم به عواملي بپردازيم كه به شهر و معماري آن هويت مي دهند .
   در يك شهر انواع سازه ها، معابر، راه‌ها و بناها مي توانند به مجموعه شهري هويتی خاص بدهند. يك شهر، حتي متوسط و كوچك؛ مقياس هاي ادراكي و فضايي وسيعي دارد. خصوصاً شهرهاي بزرگ كه اين حوزه در آنها بسيار گسترده تر و وسيع‌تر است. «كالبد» شهر يكي از هويت هاي شهري است. كالبد يعني نظم و انتظام و وجود سلسله مراتب در شبكه معابر و راه‌ها و داشتن نظم هندسي و بهنجار در تمامي سطوح و فعاليت هاي شهر. كالبد منظم و هندسي شده به شهر هويت و خوانايي ويژه‌اي مي دهد.
    علاوه بر كالبد، شهرها داراي هويتي «بصري» يا ديداري هستند. تمامي ارزش هاي زيبايي شناسي شهري و كيفيت فضاهاي عمومي شهر جزو هويت بصري شهر قرار دارند. به سخن ساده، اگر از يك مسافر سؤال كنيم كه چه ويژگي خاصي از شهر در ذهن او بر جاي مانده است؟ و پرسش شونده بتواند به خوبي شهر و دياگرام شهري را توصيف كند، يعني شهر داراي هويت بصري تاثيرگذار بوده است. علاوه بر دو ويژگي هويتي شهري يعني ويژگي «كالبدي» و «بصري»؛ يك مجموعه شهري بايد از نظر«شناختي» هم واجد هويت باشد. هويت شناختي يك شهر به بيننده ارزش هاي تاريخي و فرهنگي شهر را معرفي مي كند. كيفيت اطلاع از نمادها و نشانه هاي ارزشي شهر، بعد هويت شناختي را در شهر رقم مي زند.
     براساس اين سه مؤلفه مهم هويت شناسي شهري ، هر عامل يا عواملي كه باعث ايجاد بي هويتي در شهرهاي ما مي شوند آشفتگي سيماي شهر (از بعد هندسي ، بصري و شناختي) و انهدام فضاهاي مأنوس و به فراموشي سپردن اين فضاها و نشانه ها را به همراه دارد . فرآيند مخربي كه به بي هويتي يك شهر مي انجامد؛ بلايي كه بر سر بسياري از شهرها آمده است و همچنان نيز ادامه دارد. نكته مهم در بحث هويت شناسي معماري شهري، شناخت عناصر مختلف «هويت ساز» در شهر است. اين عناصر مي توانند از نقطه نظر هويت كالبدي ، بصري يا شناختي كه در بالا بيان شد يك نماي هويتي خاص به شهر بدهند. مثلاً مرقد مطهر امام هشتم شيعيان در مشهد يا بناي كعبه در مكه به عنوان نماد خانه خدا، عناصر هويت بخش مهم دو شهر ياد شده هستند. بر اين اساس، عنصر بناهاي مذهبي مي توانند نماد اصلي هويت بخش باشند. «ورودي» شهر  نيز عنصر ديگري است كه به خصوص در شهرهايی با قدمت تاريخي نمادي ازهويت شهر به حساب مي آمد و دروازه ورودي شهر كه تردد اصلي از طريق آن صورت مي گرفت آنچنان مي تواند مهم باشد كه عنصر هويت بخش يا هويت ساز در حوزه معماري شهري به حساب آيد؛ مانند دروازه قرآن شيراز. البته امروزه به دليل آنكه سفر به يك شهر از راه هوايي يا قطار و غيره توسط پايانه‌هاي مسافربري صورت مي گيرد نقش اين پايانه ها به مثابه دروازه ورودي شهر عمل مي كند؛ بنابراين چنين مكان هايي از نظر نقطه اتصال بافت خارج شهر به داخل شهر، هم از نظر بصري و هم از نظر عملكرد شهري اهميت زيادي دارند.
     عنصر هويت بخش ديگر در يك شهر و فضاي شهري مي تواند «هتل» يا مجموعه اي از هتل ها باشد. مثلاً هتل «برج العرب» در دبي نمادي در جهت هويت بخشي به اين شهر است.
«ميدان»، «پل»، «حمام»،« آرامگاه»، «باغ» و عناصر ديگر شهرسازي نيز در هويت بخشي به شهرها نقش ايفا مي كنند. مثلاً ميدان امام در اصفهان يا ميدان آزادي تهران نماد هويت بخشي به شهرهاي ياد شده هستند. پل «گلدن گيت» در سانفرانسيسكو و پل سي و سه پل  اصفهان كه اولي نماد قدرت تفكر انسان در معماري و دومي نماد اوج هنر در گذشته تعبير شده اند؛ حمام فين كاشان كه در شهرهاي سنتي يك عنصر هويت بخش به حساب مي آمد؛ آرامگاه حافظ در شيراز يا مقبره الشعرا در تبريز كه نماد هويت بخش اين دو شهر هستند؛ باغ «ايل گلي» در تبريز، دانشگاه آكسفورد در شهر دانشگاهي آكسفورد، برج ها كه معمولاً در نقاط مركزي شهرهاي بزرگ واقعند نماد هويتي شهرهايشان هستند. (برج ايفل و برج ميلاد) عنصر هويت ساز ديگر در شهرها «مجموعه هاي فرهنگي» هستند. مجموعه اپراي سيدني نماينده هويت بخشي به شهر سيدني استرالياست. همچنين از مجموعه عناصر هويت بخش شهري مي توان به «بازار» اشاره كرد كه به ويژه در ايران مهم‌ترين عنصر در بافت تاريخي بيشتر شهرهاي كشورمان است.