هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   214   هفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سهم معماران در پایداری محیط زیست

در دهه‌های اخیر به‌ویژه پس از 1970 میلادی که آغاز آگاهی از تأثیرات مخرب انقلاب صنعتی و محدودیت‌های منابع فسیلی و بحران‌های زیست‌محیطی بود، جنبش‌های حفاظت از محیط‌زیست در سراسر دنیا کار خود را آغاز کردند. در تمامی رشته‌ها و حرفه‌ها از متخصصین مختلف خواسته شد تا سهم خود را در حفظ محیط‌زیست ایفا نمایند.
 در این میان معماران می‌توانند نقش بسیار مؤثری داشته باشند و شاید بتوان گفت سهم آنان در پایداری محیطی از بسیاری رشته‌ها و تخصص‌ها بیشتر است. ساختمان‌ها حدود 50 درصد مصرف انرژی را برای تأمین سرمایش و گرمایش به خود اختصاص می‌دهند و مصرف منابع انرژی یکی از شاخصه‌های تأثیرگذار معماری بر مشکلات زیست‌محیطی است . از سوی دیگر احداث هر بنا به‌گونه‌ای پهنه زمین را به‌عنوان یک عنصر زائد و الحاقی تحت تأثیر قرار می‌دهد لذا معماران در سه فرآیند طراحی بنا، اجرای بنا و بهره‌وری بنا بر محیط‌زیست تأثیر می‌گذارند. در این زمینه با دو تن از معماران عضو انجمن مفاخر معماری گفتگویی کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید:
به اقلیم توجه نمی‌شود
رئیس انجمن مفاخر معماری دراین‌باره به خبرنگار پیام ساختمان گفت:آنچه در فرآیند طراحی بنا معماران را به تأثیرگذاری بر محیط‌زیست سوق می‌دهد؛ چگونگی طرح و ساختار بنا ازنظر میزان دخل و تصرف آن در طبیعت و دیگری استفاده از پتانسیل‌های محیطی است. ساده‌ترین شکل تطابق بنا با محیط برای حداقل دخل و تصرف شناخت سایت و بهره‌گیری از عوارض طبیعی زمین است که متأسفانه در بسیاری موارد نادیده گرفته می‌شود و با افزایش خاک‌ریزی و خاک‌برداری  در بستر پروژه تغییر شکل زمین ایجاد خواهد شد که پیامدهای محیطی به دنبال دارد.
علیرضا قهاری تأکید کرد:تطابق کالبد بنا با محیط در فرآیند خلق اثر نیز از اهم مواردی است که آموزه‌های آن در طبیعت به‌وفور یافت می‌شود و می‌تواند سرلوحه کار معماران قرار گیرد تا معماران بتوانند با آموختن از طبیعت طرح را با محیط‌زیست همساز نمایند.
وی توضیح داد:مقایسه تطبیقی اسکیموها در قطب و انسان‌های مجاور خط استوا گویای این مطلب است. اسکیموها به دلیل کاهش سطح تماس با هوای سرد کوتاه‌قد و فربه‌اند و چشمان و دهان کوچکی‌دارند درحالی‌که آفریقایی‌های مجاور استوا قدبلند و کشیده‌اند و با چشمان و بینی و لب‌های بزرگ سعی در تعریق بیشتر داشته و درنتیجه تبادل گرمایی بیشتری با محیط دارند. رنگ تیره پوست نیز برای آنها نقش مؤثری در بازتابش حرارت ایفا می‌کند چراکه پوست برعکس لباس و مصالح عمل می‌کند.
رئیس انجمن مفاخر معماری ایران تطابق و همسازی کالبد فیزیکی انسان‌ها با محیط را  الگوی مناسبی برای معماران در جهت تطبیق با محیط‌زیست دانست و  تأکید کرد: در بسیاری از موارد به تطبیق ساختار و کلیت طرح بنا با اقلیم توجه نمی‌شود و شاهدیم که در ایران پروژه‌هایی با شکل کالبدی یکسان در اقلیم‌های مختلف چهارگانه اجرا می‌شوند. معماران بومی ایران به‌درستی به این مسئله می‌پرداختند و در معماری بومی ایران همخوانی کالبدی- اقلیمی دیده می‌شود درصورتی‌که در پروژه‌های حال حاضر ایران این نکته نادیده گرفته می‌شود.
قهاری اظهار داشت:اکنون در بسیاری از مناطق اقلیم گرم و مرطوب جنوب ایران پروژه‌هایی اجراشده یا در حال اجراست که سقف‌های آنها مانند اقلیم مناطق معتدل و مرطوب شیب‌دار طراحی‌شده‌اند. گویی که معماران آنها مسئله رطوبت را با بارش یکسان فرض کرده‌اند. درحالی‌که در معماری بومی جنوب ایران به خاطر بارش کم سقف شیب‌دار دیده نمی‌شود.بنابراین به نظر می‌رسد نقشه‌های ساختمان‌هایی که برای شمال ایران طراحی‌شده‌اند در جنوب نیز در حال اجرا هستند.
معماران شریک  جرم نابودی محیط‌زیست
مسئله محیط‌زیست اکنون به یک معضل و مشکل بزرگ در مقیاس جهانی و بشری تبدیل‌شده و ما معماران، در برابر حکومت‌ها و غول‌های بزرگ سرمایه‌داری که در پی کسب‌وکار و رقابت به فکر افزایش تولید ناخالص ملی و تقسیم غنائم هستند، کوچک‌تر از آنیم که بخواهیم و بتوانیم نقشی در حل این مشکل داشته باشیم اما، گهگاه که حکومت‌ها و دولت‌ها در لحظات بحران به خود بیایند ، شاید حرف معماران دانا و آگاه «خریدار» پیدا کند و از حاشیه به متن برگردند، اما اگر دیر نشده باشد.
فرخ باور؛ معمار و استاد دانشگاه با بیان‌ این مطلب در گفتگو با خبرنگار پیام ساختمان گفت:باید تمام کارخانه‌هایی را که باعث صدمه به محیط‌زیست می‌شود و آب‌های زیرزمینی را در عمق زمین مصرف می‌کند، یا آب‌وخاک را آلوده و هوا را گرم می‌کند و باعث رفتار دیوانه‌وار توفان‌ها و گردبادها می‌شود تعطیل و جایگزین مناسبی برایشان پیدا کرد.
وی‌افزود: این فقط یکی از کارهای ما معماران است و اگر به این مهم نپردازیم و کارهایی از آن نوع را تقبل نکنیم کورمال رفته و شریک جرم نابودی محیط‌زیست و جامعه بشری می‌شویم.
باور از وضعیت به وجود آمده برای محیط‌زیست اظهار تأسف کرد و گفت:روزی روزگاری دو رودخانه از ری می‌گذشت و هوای آن سردسیر بود و دریاچه قم، همدان و ساوه و دریاچه حوض سلطان پر از آب بود. اما در حال حاضر سفره‌های زیرزمینی تهران رو به خشک شدن گذاشته، خاک پوک شده، اینجاوآنجا فرونشسته و دیر یا زود ممکن است یک‌باره پاره شود و باعث زمین‌لرزه‌هایی شود که از حالا می‌توان پیامدهای مصیبت بارش را تصور نمود.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: موضوع محیط‌زیست معادله بزرگ و پیچیده ایست که با برج‌سازی‌های خمیرمانند از نوع زاها حدید و مجتمع‌های بزرگ و بیهوده و افزایش غیربهداشتی «تولید ناخالص ملی» جور در نمی آید. باید طرحی نو درانداخت تا به کوتاه ساختن و افقی سازی برگردیم و مصالح ساختمانی را نیز هرچه بیشتر از فولاد و سیمان دور کرده به عناصر تازه استاندارد، مقاوم، سبک و اکولوژیک تبدیل کنیم .
باور خاطرنشان کرد:ما معماران در این زمینه بی‌توجه یا بسیار کم‌توجه بوده و مستقیماً مسئول هستیم. معمار، فقط معمار کالبد نیست. معمار، معمار زندگی مردم است و کسانی که از برج‌سازی حرف می‌زنند و آن را تدریس و تبلیغ می‌کنند هنوز به فاجعه‌ای که پیش روست آگاه نیستند و وضعیت فعلی را با گذشته مقایسه نمی‌کنند تا به‌شتاب پروسه افت پی برده و دل از منافع خود برکَنَند.
این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه محیط‌زیست و معماری مناسب با آن باید  یکی از دروس پایه  باشد، بیان کرد: باید برای محیط‌زیست وقت و واحد بیشتری در دانشگاه‌ها  گذاشت. من نمی‌دانم چه بلایی باید بر سر ما معماران بیاید تا دست از برج‌سازی و ساخت سازه‌های عمودی، چه مسکونی چه تجاری چه اداری چه بیمارستانی چه مذهبی و چه حکومتی برداریم و با گفتن سیاست «برد- برد» سر خود را زیر برف فرو نکنیم و به راه‌حل‌هایی برای برگشتن به طبیعت ، کیفیت زندگی مردم، کار و جابه‌جایی، اوقات فراغت ، زندگی محله و همسایگی و خانوادگی و فردی بیندیشیم.
وی در پایان گفت:هنوز زود است معماران بلندپایه نیز دسته‌جمعی بر سر عقل بیایند و لابد به یک فورس ماژور نیاز است که معلوم نیست چه باشد. توفان‌های وحشتناک خاک که ناگهان به وجود می‌آیند و دیر پیش‌بینی می‌شوند و برج‌ها را تخلیه می‌کند، زلزله‌هایی که شیشه بر سر مردم می‌ریزد، خشکسالی و سیل توأمان یا حملات نظامی؟.