نشریه شماره   160   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

نامعادله بافت‌های فرسوده


گروه گزارش: بافت‌های فرسوده، عمدتاً بخش‌هایی از شهر هستند كه از چرخه تكاملي حيات آن جدا شده و به شكل كانون مشكلات و نارسایی‌ها درآمده‌اند. از آنجا كه نيروهاي متحول ساز درون اين بافت‌ها قدرت و سرعت لازم براي همگام كردن خود با ساير بخش‌های شهر را دارا نبوده‌اند، لذا حركتي واپس‌گرا در پیش‌گرفته و روزبه‌روز از گردونه توسعه پوياي شهر دور می‌گردند. اگرچه ضرورت احیا و نوسازی این بافت‌ها بر هیچ کس پوشیده نیست، اما توجه به بهسازي و نوسازي بافت‌های فرسوده در مناطق مختلف شهري، به ویژه کلان‌شهرها از اهميت خاصي برخوردار است و هر گونه برنامه‌ریزی و اقدام در بافت‌های فرسوده شهري، به دليل خصوصيات متمايز اقتصادي، اجتماعي، كالبدي، حقوقي و محيطي اين پهنه‌ها، دقت و ظرافت خاص خود را می‌طلبد.

با در نظر گرفتن جمیع جوانب به نظر می‌رسد برای نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده شهری دو روش وجود دارد:

روش تملك اجباري

در اين روش دولت پس از ارزيابي زمین‌های داخل منطقه و تصويب قوانين لازم، نسبت به خريداري و تملك زمین‌ها اقدام می‌کند. در اين روش با توجه به توانايي و قدرت دولت براي اجراي مناسب پروژه‌ها، کار با سرعت بالا انجام می شود.

روش داوطلبانه

روش داوطلبانه تملك زمين، زمانی قابل استفاده است که مالکان یک محدوده قابل تأمل از بافت فرسوده به شکل اختیاری حاضر به واگذاری زمین‌های خود به دولت جهت احیا و نوسازی باشند. از آنجا که بافت‌های فرسوده علی‌رغم گستردگی کلی، از واحدهای ریزدانه تشکیل‌شده‌اند، عموماً رضایت داوطلبانه مالکان در حجم زیاد ممکن نیست. با این حال تجارب برنامه‌ریزی شهري ايران نشان داده كه با برنامه‌های آمرانه، يك جانبه، از بالا به پايين و بدون نظرخواهی از شهروندان نمی‌توان راه به جايي برد. چنين برنامه‌هایی به جاي بهبود شرايط زيست و كسب رضايت مردمي، اسباب بی‌اعتمادی و نا اميدي را نسبت به اداره مطلوب امور شهر توسط مديران شهري موجب می‌گردد. لذا با توجه به اين واقعيات جاي آن دارد كه از روش‌هایی بهره جست كه به نوعي روحيه مشاركت و همكاري را در مردم و ساكنان تحريك نمايد. استفاده از سيستم مشاركتي با تكيه بر اصل انتفاع ساكنان از ارزش افزوده و سود حاصله می‌تواند به عنوان ابزاري كارآمد و اثرگذار در بهبود كاركردهاي اقتصادي و كالبدي بافت مورد نظر، در جهت بهسازي و نوسازي بافت فرسوده همگام با طرح‌های توسعه در بافت‌های فرسوده مورد استفاده قرار گيرد.

انبوه‌سازی و صنعتی سازی

با توجه به مجموع مطالب گفته‌شده، به نظر می‌رسد انبوه‌سازی یکی از شیوه‌های موثر برای رواج صنعتی سازی مسکن در بافت‌های فرسوده است. اگر چه هنوز ساکنان بافت‌های فرسوده در کلان‌شهرها آشنایی چندانی با شیوه‌های ساخت مسکن به روش صنعتی پیدا نکرده‌اند اما از آنجا که صنعتی سازی مسکن و انبوه‌سازی در این بافت‌ها، ‌توجیه اقتصادی دارد، می‌توان پیش‌بینی کرد که متقاضیان از طرح تجمیع قطعات و انبوه‌سازی واحدهای مسکونی در بافت‌های فرسوده استقبال کنند.

تجمیع ریزدانه‌ها در بافت فرسوده

در احیای بافت فرسوده در صورتی می‌توان به سمت صنعتی سازی و استفاده از فناوری‌های روز در صنعت ساختمان حرکت کرد که ریزدانه‌ها تجمیع و ساختمان‌هایی با متراژ بزرگ احداث شود. در غیر این صورت استفاده از تکنولوژی های صنعتی سازی در بافت فرسوده به ندرت قابل استفاده است و با توجه به شکل‌گیری بافت‌های فرسوده ناچار هستیم از همان روش‌های سنتی با استفاده از مصالح نوین و پیشرفته استفاده کنیم. به نظر می‌رسد بزرگ‌ترین چالش در نوسازی بافت‌های فرسوده عدم رغبت و رضایت مالکان و ساکنان بافت‌های فرسوده به تجمیع و اشتراک در احیای این بافت‌ها باشد و با توجه به عدم اطلاع‌رسانی مناسب در خصوص مزایای صنعتی، ترغیب مردم برای سکونت در واحدهای صنعتی امری بسیار دشوار خواهد بود و همین امر به عنوان مانعی بازدارنده در جهت توسعه صنعتی سازی نقش بازی می‌کند. هر چند با اجرای انبوه‌سازی مسکن با محوریت صنعتی سازی در قالب طرح مسکن مهر و اقبال مردم به سکونت در اینگونه ساخت‌وسازهای صنعتی، به تدریج شرایطی در حال فراهم شدن است تا مسئولان به نوسازی بافت‌های فرسوده با محوریت صنعتی سازی مصمم‌تر شوند.

نقش دولت

به نظر می‌رسد از مهم‌ترین کارهایی که دولت در خصوص بافت‌های فرسوده می‌تواند انجام دهد - به جای تملک اجباری زمین‌ها در بافت‌های فرسوده و نوسازی از طریق الزام و اجبار قانونی - بهتر است در پروژه‌های تحت نظارتش صنعتی سازی را به صورت جامع و کامل در همه ساخت‌وسازها از جمله بیمارستان، مدارس، واحدهای مسکونی و ... دنبال و همچنین به منظور ممانعت از فرسوده مجدد بافت‌های فرسوده، محور ساخت‌وسازها را بر مبنای صنعتی سازی استوار کند.

همچنین افزایش وام صنعتی سازی مسکن، ارائه تسهیلات تشویقی به بخش خصوصی، فرهنگ‌سازی در امر استفاده از صنعتی سازی در بین مردم، مشوق‌هایی مانند اعطای ودیعه اسکان به ساکنان بافت‌های فرسوده و تعامل مسئولان اجرایی استان‌ها – به نحوی که تمامی حلقه‌های زنجیره صنعتی سازی به صورت پیوسته با هم هماهنگ شوند - می‌تواند در رونق صنعتی سازی مطلوب و کاهش بافت‌های فرسوده موثر باشد.