نشریه شماره   212   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معمـاری مسجد کوفـه

با ورود به عراق و عبور از شهر توسعه‌یافته بغداد، شهر کوفه رخ می‌نماید. آثار جنگ بر تک‌تک بناهای شهر پیداست، دروازه‌ای که میثم تمار از آن آویزان شد به جرم سرودن اشعار اهل‌بیت اکنون جزئی از شهر است.
 شهر ساختاری روستایی دارد .بناها اغلب با متراژ کوچک و معماری  به سبک سنتی گذشته خرمشهر و آبادان ساخته‌شده‌اند. تنها بناهای زیبا، هتل‌های نوسازی هستند که توریسم  بازارشان را داغ کرده است، بر جای‌جای شهر اثرات خرابی‌های جنگ دیده می‌شود، کابل‌های سیم برق، آثار تیراندازی، بمب‌گذاری‌ها و ماشین‌های خوفناک نظامی نه با لباس متحدالشکل بلکه با آرم‌ها و رنگ‌های مختلف که بازتاب‌دهنده حضور نظامیان کشورهای مختلف در آن است.
در کوفه سیستم دفع زباله و خدمات شهری وجود ندارد و جوی‌های آّب باریک از وسط بازار اصلی  می‌گذرد. در اینجا از مبلمان شهری خبری نیست و آنچه وجود دارد یا به همت مغازه‌داران برای بهبود کیفی خدمات‌رسانی  و یا از سوی شیعیان اهل‌بیت صورت گرفته است.
در خیابان اصلی شهر  که می‌ایستی یک‌سوی جاده از  جنوب، مسجد سهله است و رو به روی آن، شمال  جاده به فاصله یک کیلومتر  مسجد کوفه قرار دارد. دیوارها آجری و مرتفع‌اند و تنها جایی که به درِ اصلی می‌رسد با کاشی کاری‌های زیبای آبی و سبز همراه می‌شود.
 از بزرگترین درِ آن ، معروف به ثعبان (اژدها) وارد مسجد می‌شویم، در، از جنس چوب و بر روی آن به خط کوفی نام پروردگار به رنگ طلایی نقش بسته و ستون‌های بلند مسجد از درگاه کاملاً مشخص است .  باب الفيل يا باب الثعبان بازمانده از دوران گذشته در كنار مناره با شکوه مسجد ساخته حاج قاسم تاجر سمناني قرار دارد. باب کنده در بخش جنوب غربی،  باب الرئیس، باب مسلم ابن عقیل میانه در دیوار شرقی که مسجد را به صحن مطهر آن حضرت و جناب هانی و مختار متصل می‌سازد، باب السدّه که  امام علی علیه‌السلام از آن در وارد مسجد مي‌شد، دیگر ورودی‌های این مسجد 12760 مترمربعی را تشکیل می‌دهند.
می‌ایستی و به یکی از چهار مسجد مهم اسلام که قدمت آن را  به زمان حضرت آدم نسبت داده‌اند و پس از مسجدالحرام قدیمی‌ترین مسجد مسلمانان است؛ از دور نگاه می‌کنی.مسجد مربع است و با ایستادن در کنجی تمام آن را می‌توان دید، گنبد، حیاطی بزرگ با سنگ‌فرشی سفید، یک مناره، تاق‌ها و رواق‌ها حوض و درهای ورودی. همه‌چیز واضح است بی‌هیچ انحنای تودرتو.
گفته ابن‌بطوطه را در قرن هشتم مرور می‌کنی: «سقف مسجد بر ستون‌هايي از سنگ تراشيده شده، استوار است و قطعات سنگ با سُرب به یکدیگر پيوسته است»  . تاریخ معماری اين مسجد می‌گوید که مرکز خلافت حضرت علی (ع) به‌صورت مربع با ديوارهاي كوتاه ساخته‌شده است، كه بخش عمده‌اي از آن مسقف نبوده است. از ابتداي بنا تا سال 41 هجري، كه زياد بن ابيه حاكم عراق به توسعه و تجديد بناي آن پرداخت، تغييري در مسجد ايجاد نشد. در اين دوران، ديوارهاي مسجد مستحكم‌تر و مرتفع‌تر شد و مقداري هم بر وسعت آن افزودند، مقصوره و محرابي براي آن ساختند و كف آن را با ريگ پوشاندند.
 در دوره‌هاي مختلف همواره تعميرات و بازسازي‌هايي در اين مسجد انجام گرفت و اندكي نيز بر مساحت آن افزوده شد. بناي فعلي مسجد مساحتي بالغ‌بر چهل هزار مترمربع است  در سه طرف مسجد حجره‌هايي براي زائران ساخته‌شده است. این مسجد در حال حاضر 116 متر طول و 110 متر عرض دارد و سنگ‌های سرامیکی سفید، سنگفرش حیاط این مسجد را تشکیل می‌دهد. 
حیاط مسجد کوفه
 در وسط  حیاط صحنی به شکل حوض هشت‌ضلعی است به نام سفینه نوح که یکی از ضلع‌هاي آن ايواني دارد و به دو سرداب سرپوشيده منتهي مي‌شود، در مورد سفينه نوح برخي روايات گفته‌اند كشتي در اين نقطه به خشكي نشسته است. اين مكان حالت سردابي دارد كه با پله‌هايي به پايين آن راه است. 
چشم که می‌چرخانی محل حضور امام علی (ع) برای  قضاوت بين مردم به نام «دكة القضاء» به شکل سكویی مربع شکل در شمال شرقي مسجد به چشم می خورد و در کنار آن بيت الطشت؛ محل وقوع يكي از كرامت‌هاي اميرالمؤمنين علي (ع). بيت الطشت سردابي دارد كه با دو پلكان به پايين آن راه است. برخي از اهل رياضت در آن سرداب به سر مي‌بردند.
مقام های مسجد کوفه
حیاط قدیمی‌ترین بنای کوفه با چند پله کوتاه و سراسری به بنای اصلی و سرپوشیده متصل می‌شود، ستون‌های عظیم از جنس مرمر و کف‌پوش مرمر به همراه آینه‌کاری‌ها و سقف‌های ساده  بعد از پله‌ها اولین چیزی است که توجه را جلب می‌کند. محراب و مقام امام زين العابدين(ع) ، مقام خضر(ع) محراب امام صادق (ع)  به‌عنوان محل عبادت و نماز این بزرگواران در صحن مسجد قرار دارد. همچنین دكة المعراج یا ايوان و مقام معراج رسول خدا (ص) ، مقام حضرت ابراهيم (ع)، مقام جبرئيل، مقام حضرت آدم (ع) نیز در داخل صحن‌ها قرار دارد.
هذا محراب امیرالمومنین(ع)
از دری دو لنگه‌ای، زیبا و بزرگ وارد قسمت سرپوشیده مسجد می‌شوی .دورتادور سنگ مرمر روشن و ستون‌های بزرگ و سقف ساده بدون هیچ گنبدی و تکلفی. محراب امیرالمومنین (ع)، در ديواره جنوبي شبستان قرار دارد و امروزه محفظه يا دري از طلا بر روي آن نصب است و عنوان «هذا محراب امیرالمؤمنین» بر بالاي آن نگاشته شده است. اين محراب سمت ديوار قبله قرار دارد. 
مقابر مسجد کوفه
قسمت دیگری از صحن به بارگاه و حرم جناب مسلم بن عقیل  نماینده و سفیر امام حسین(ع) به کوفه می‌رسیم، مقبره جناب هانی بن عروه مهماندار حضرت مسلم بن عقیل و از یاران باوفای حضرت محمد(ص) و امام علی (ع) و امام حسن(ع) و امام حسین(ع)  در داخل حرم جناب مسلم بن عقیل قرار دارد درواقع هر دو دارای یک صحن و تاریخ بنای مشترک هستند، بارگاه جناب  مختار ثقفی نیز به فاصله کمی از این دو بزرگوار زیارتگاه شیعیان است.
سادگی این مسجد و درعین‌حال کامل و جامع بودن  و ورودی‌های چهارگانه که نشان از دسترسی ساکنان چهارسوی شهر دارد از ویژگی‌های بارز مسجد کوفه است و معماری آن نزدیک به معماری مساجدی است که در زمان پیامبر اکرم (ص) ساخته‌شده و نزدیک‌ترین نمونه به معماری خانه خداست.