هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   211   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

دومین بازار تاریخی تهران

*محبوبه قرمز چشمه
ازآنجاکه بازار به‌عنوان مرکز اقتصادی شهرها و جهت دهنده رویدادهای تاریخی بوده و بازاریان به دلیل در دست داشتن نبض اقتصادی شهر از بازار به‌عنوان اهرم فشاری جهت القای خواسته‌های خود به دولت عمل کرده‌اند و نیز با توجه به پویایی بازارها که گاهی قدمتی به درازای  سکونت یک قوم در آن دارد، پیام ساختمان بازار تاریخی تجریش را به دلیل آنکه درگذر زمان نه‌تنها اهمیت خود را از دست نداده، بلکه ارزش بیشتری یافته است مورد واکاوی قرار داده است:
بازار تجریش دومین بازار تاریخی تهران در نزدیکی میدان تجریش قرار دارد. این بازار بزرگ مکانی توریستی و زیارتی است و از ساعت‌هایی‌بابرندهای مشهور تا زعفران و سجاده تسبیح و مهر در آن وجود دارد کسانی که در این بازار قدم می‌زنند یا بومی‌هایی هستند که برای خرید روزانه به بازار آمده‌اند یا زائرانی هستند که بعد از زیارت امام‌زاده صالح بن موسی کاظم(ع) برای خرید سوغاتی سری به این بازار زده‌اند . البته توریست‌های دوربین به دستی که با لیدر آمده‌اند و یا سربازانی که بازار را جهت پر کردن  اوقات فراقت خود انتخاب کرده‌اند نیز در این بازار به چشم می‌خورند.
بازار تاریخی تجریش در ارتفاع پایین‌تری از سطح خیابان اصلی(خیابان شهرداری) و ارتفاع بالاتری از سطح کوچه‌های پایینی قرار دارد به شکلی که سطح شیب‌دار و یا پله جهت ورود از بازار به کوچه‌های فرعی آن ایجادشده است. اینجاست که صحت گفته محلی‌ها مبنی بر داشتن بافتی چون ماسوله برای روستای تجریش در گذشته ثابت می‌شود. کف بازار سنگ‌فرش است و کل بازار در نگاه اول یک طبقه به نظر می‌رسد. این بازار در سال 87 بر اساس برنامه شهرداری به‌منظور حفظ، نگهداری و مرمت گذرگاه تاریخی  مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت. دیوارهای راسته اصلی تا  یک متر پوششی از سنگ یکدست و مابقی دیوارچینی شده است. بازار از عرض یکسانی در تمامی قسمت‌های آن برخوردار نیست.
 راسته اصلی بازار به شکل خیابانی مستقیم نیست و انحنای نرمی به چپ و راست دارد. عنوان مغازه‌ها در قابی از کاشی به سبک سنتی و خط نستعلیق  بین آجرهایی با بندکشی سفید نگاشته شده است. یکی دیگر از هنرهایی که به زیبایی این بازار افزوده است مشبک‌کاری‌های بالای این مغازه‌هاست. ابتدای بازار با سر در بازار تاریخی تجریش آغاز می‌شود و با 6 پله بعد از گذشتن از مغازه‌هایی که پیرامون بازار شکل‌گرفته‌اند وارد میدانی می‌شویم که آن را تیمچه می‌نامند تیمچه تفاوت دمای محسوسی با محیط پیرامون خود دارد. در وسط این میدان میوه‌فروشی قرار دارد و در اطراف مغازه‌ها، دعای وارث بر دور تا دور بنای دوطبقه نقش بسته است.
 از میان تکیه وارد راسته اصلی بازار می‌شویم. مغازه‌ها هم‌سطح بازار و اغلب بدون در هستند و تنها درهای کرکره‌ای برقی برای زمان بستن مغازه تعبیه‌شده است. دلیل آن را شاید بتوان در مسقف بودن بازار دانست و دیوارهای جداکننده مغازه‌ها تا یک متر سنگ و بالاتر از آن آجر است. فاضلاب آن سرپوشیده است و مغازه‌ها برعکس بازار سنتی آشتیان که به شکل مستطیل‌هایی‌در عمق ساخته‌شده اند، در ابعاد و اندازه‌های مختلف دیده می‌شوند. مغازه‌ها گاه عمق بسیار کم دارند و گاه بسیار عمیق و شکل پاساژ مانند به خود گرفته‌اند.
راسته اصلی ابتدا یک انحنا به سمت راست سپس به سمت چپ و دوباره به راست دارد تا به میدان تره‌بار برسد.گاهی  مغازه‌ای در بازار تاریخی تجریش با خانه‌ها و املاک پشت آن در هم کوبیده شده و به این منوال پاساژهایی یکی بعد از دیگری در این بازار سر برآورده‌اند و با گذشت زمان و ارزش  یافتن  زمین‌های تجریش، برتعداد این پاساژ‌ها افزوده شده است.
در نگاه تطبیقی با بازارهای اصیل ایرانی می‌توان حکم قیصریه‌های بازار را به طبقه‌ای از پاساژ که سرتاسر طلافروشی است ، داد. قیصریه قسمتی از بازار بوده که اجناس ارزشمند و گرانبها در آن قسمت خریدوفروش می‌شده و معمولاً از امنیت بیشتری نیز برخوردار بوده است.
مغازه‌های بازمانده از قدیم به شکل مربع‌مستطیل و حجره مانند هستند و  از عمق و ارتفاع چندانی برخوردار نیستند. بومیان برای تأمین مایحتاج خود معمولاً از در اصلی  بازار تاریخی تجریش که از سمت میدان تجریش باز می‌شود وارد این بازار می‌شوند. آنچه در این بازار فکر را به خود مشغول می‌سازد، اجناس این بازار است که معمولاً با هیچ‌کدام از پاساژهای اطراف تجریش که برندهای معروف و از  قیمت‌های بسیار بالایی برخوردارند نه ازنظر  اجناس  و چیدمان و نه ازنظر تنوع برابری ندارد. محصولاتی که در  راسته اصلی بازار تولید می‌شود با سایر بازارهای سنتی شهرهای دیگر به شکل باورنکردنی شباهت دارد، و هر از چندم‌تری به کوچه‌ای فرعی  راه دارد که عرصه ساخت‌وساز پاساژها شده است.
حسین حاج حسینی به‌عنوان کسی که خود و پدرش بازاری بوده‌اند در رابطه با گذشته این بازار به خبرنگار پیام ساختمان گفت: این بازار چند صدسال است که به همین شکل دایر است و تغییر خاصی در آن شکل نگرفته است. وی ادامه داد:  در گذشته درها به شکل لنگه‌ای بود. ازآنجاکه راسته اصلی بازار مسقف نبود زمستان‌ها برف و باران کف بازار را می‌پوشاند و مردم ساکن کوچه‌های پشت بازار برف‌های پشت‌بام‌ها را درون بازار می‌ریختند و اهل بازار برف‌ها را به گوشه‌ای پارو کرده و راه عبور و مرور را باز می‌کردند و در تابستان‌ها برای در امان ماندن از گرما، کسبه بر روی سقف راسته اصلی بازار حصیر می‌انداختند.
حاج حسینی در مورد مسقف شدن بازار تاریخی تجریش گفت: در حدود 35 سال پیش معمارخوشنامی به نام ابوالقاسم یاسی با همکاری کسبه بازار این بازار را مسقف کردند و آخرین تغییرات توسط شهرداری صورت گرفت.