نشریه شماره   210   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

بیماری ماکروسفالی شهر های بزرگ

ویژگی مهمی که در جریان افزایش سریع جمعیت شهری در کشورهای کم توسعه خود را نشان می‌دهد ، رشد فوق‌العاده یک یا دو شهر در آنهاست؛  احمد ساعی  دانش آموخته گرانتس اتریش معتقد است فاصله جمعیت یک یا دو شهر پرجمعیت در این کشورها با بقیه شهرها بسیار زیاد است؛ برای مثال جمعیت تهران نسبت به دومین شهر پرجمعیت ایران (مشهد) حدود 4 برابر است. این نسبت در بقیه کشورهای کم توسعه نیز کمابیش به چشم می‌خورد، برخی از محققان، این خصوصیت توزیع جمعیت شهری را به یک بیماری معروف به نام «ماکروسفالی » یا بزرگ سری تشبیه کرده‌اند و این پدیده را در زمره یکی از بیماری‌ها و نابسامانی‌های این کشورها قلمداد کرده‌اند. در این بیماری سر شخص در نسبت بسیار بزرگ‌تری نسبت به سایر اعضای بدن وی قرار دارد.نسبت این بیماری به شهرها به این دلیل است که بیشتر امکانات آموزشی و بهداشتی و جمعیت و مراکز در  یک یا دو شهر  کشور قرارگرفته و سایر شهرها از امکانات خالی هستند .
ویژگی مشترک شهرهای بزرگ در کشورهای کم توسعه
شهرهای بزرگ کشورهای کم توسعه جلوه‌ای از تمامی خصوصیات متناقض این کشورها را به نمایش می‌گذارند، شهرهای بزرگ این کشورها در مقایسه با دیگر مناطق کشورهای کم توسعه از امکانات بیشتری برخوردارند و بخش اعظم منابع ثروت و قدرت را در خود جمع کرده‌اند اما درعین‌حال انواع و اقسام فقر فلاکت نابسامانی و ناهنجاری را در خود دارند و از طرفی هیچ‌یک از شهرهای بزرگ و پرجمعیت جهان سوم امکانات زیرساختی لازم و کافی (مسکن ، خدمات عمومی، مشاغل مناسب، و غیره)را برای پذیرش جمعیت سرسام‌آوری که به‌سوی این شهرها سرازیر شده‌اند، ندارند. همین مسئله اولین ویژگی آشکار و عمومی این‌گونه شهرها را شکل داده است.
معمولاً هر یک از این شهرها از یک شهر مرکزی و چندین شهر، شهرک و زاغه و حلبی‌آباد حاشیه‌ای تشکیل‌شده‌اند که گاه جمعیت مناطق حاشیه‌ای شهر بیشتر از مرکز آن است، مثلاً نیمی از جمعیت 13میلیونی کلکته  در دهه 90 میلادی در مناطق فقیرنشین اطراف این شهر زندگی می‌کردند. همچنین در شهر 17 میلیونی سائوپائولو 4 میلیون نفر از فقرای این شهر در ویرانه‌ها و ساختمان‌های متروک حاشیه شهر زندگی می‌کنند و 2 میلیون نفر دیگر نیز در زاغه‌ها و آلونک‌های گوناگون اطراف این شهر ساکن هستند.
تعداد شهرهای بسیار پرجمعیت در کشورهای کم توسعه در حال افزایش است و از این لحاظ از کشورهای صنعتی پیشی گرفته‌اند. طی چند دهه اخیر میزان رشد سالانه جمعیت در شهرهای بسیار بزرگ کشورهای پیشرفته صنعتی (نظیر نیویورک ، لندن و پاریس کمتر از 1 درصد بوده درحالی‌که این میزان برای برخی از شهرهای بزرگ  کشورهای کم توسعه نظیر تهران، سئول، بغداد، نایروبی گاهی بین 6 الی 9 درصد بوده است. در همین دوره، جمعیت بسیاری از شهرهای بزرگ کشورهای کم توسعه ضریب رشدی بالای 50 درصد داشته‌اند .
در دهه 90 میلادی از هر 10 شهر بزرگ پرجمعیت جهان( شهرهایی که بیش از 11میلیون نفر جمعیت دارند) تنها 2 شهر در کشورهای پیشرفته صنعتی واقع شده‌اند و  بقیه در کشورهای کم توسعه قرار دارند و  جمعیت شهرهایی نظیر مکزیکوسیتی و سائوپائولو با رشد جمعیت نجومی مواجه بوده است.
معضل حاشیه نشینی
معضل حاشیه‌نشینی در شهرهای پرجمعیت هرچه باشد، ماهیتش یک‌چیز است و آن عبارت است از عدم امکان ادغام جمعیت حاشیه‌نشین شهری در بافت اقتصادی ، اجتماعی و خدماتی یک زندگی شهری معمولی و نسبتاً مطلوب.
حاشیه‌نشینان هنوز نتوانسته‌اند جای مناسبی در مشاغل معمولی شهری داشته باشند ، چراکه مشاغل شان نیز از نوع حاشیه‌ای است. در هر شهر و کشوری، ترکیب مشاغل مردمان حاشیه‌نشین شهرهای بزرگ متفاوت است ، اما درمجموع می‌توان گفت بخش مهمی از آنان را کارگران ساده‌ای تشکیل می‌دهند که در اموری چون ساختمان‌سازی ، مصالح ساختمانی (نظیر کورهای آجرپزی و آسفالت سازی) مشغول کارند و بخش دیگری از آنان را دست‌فروشان و دوره گردان تشکیل می‌دهند . برخی دیگر نیز به کارهایی نظیر ماهیگیری یا کشاورزی و میوه‌چینی و یا زباله گردی می‌پردازند.
اوضاع زندگی در مناطق اصلی شهرهای بزرگ کشورهای کم توسعه نیز بسیار نابسامان است.مسائلی چون فقدان یا ناکافی بودن امکانات مناسب برای لوله‌کشی فاضلاب و جمع‌آوری زباله ، آلودگی هوا، آلودگی آب، مسائل مربوط به حمل‌ونقل  ازجمله مواردی است که ساکنان این شهرها با آن روبه‌رو هستند. 
نقش استعمار درگسترش نامتوازن شهرنشینی 
به عقیده دکتر احمد ساعی، آنچه موجب تمرکز و شهرنشینی در کشورهای کم توسعه شد حضور مستقیم و غیرمستقیم استعمار سرمایه‌داری در کشورهای جهان سوم بود .وی در کتاب مسائل اقتصادی – سیاسی جهان سوم بیان می‌دارد گسترش تجارت خارجی در این سرزمین‌ها که درعین‌حال با گسترش دولت‌های متمرکز بروکراتیک استعماری یا بومی نیز همراه بود ، در عمل به گسترش شهرها انجامید، برای تجارت خارجی لازم بود که مراکز و شبکه‌های تولید یا جمع‌آوری کالاهای صادراتی مستعمرات و همچنین شبکه‌های توزیع کالاها و مصنوعات وارداتی در یکجا متمرکز شود. درنتیجه در کنار فعالیت‌های مرتبط با تجارت خارجی فعالیت‌های محلی و بومی نیز در مراکز شهری تمرکز یافت.
بعلاوه همراه با تمرکز اقتصادی، تمرکز سیاسی و نظامی نیز به وقوع پیوست به این شکل که  در آن سرزمین‌هایی که دولت قدرتمندی وجود نداشت استعمارگران خود به تأسیس سازمان‌ها و نهادهای سیاسی- نظامی و اداری اقدام کردند و در کشورهایی که  دولت‌های بومی هرچند ضعیف وجود داشتند به‌تدریج  تمرکز و گسترش تأسیسات بروکراتیک و نظامی در آنها به وقوع پیوست. درهرصورت تمرکز سیاسی، اداری و نظامی جز در قالب شهرها اتفاق نمی‌افتاد.
دگرگونی در اقتصاد روستایی
در برخی از کشورها نظیر ایران که استعمار حضور غیرمستقیم داشت با گسترش مناسبات سرمایه‌داری و تجاری شدن کشاورزی ابتدا با محو شیوه‌های قدیمی‌تر مالکیت  تیولداری( خرده مالکی و مشاع ) و گسترش بزرگ مالکی اولین مرحله این فرایند اتفاق افتاد. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم و سپس با برنامه‌های اصلاحات ارضی که طی نیمه قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم به‌صورت های مختلقی در این کشورها به اجرا درآمد، تکمیل شد. به‌هرحال این دگرگونی‌ها در اقتصاد روستایی نقش مهمی در دور شدن روستاییان از اقتصاد کشاورزی و مهاجرت سیل‌آسای آنها در جستجوی کار و نان به شهرها داشت.
دکتر ساعی معتقد است:«  روند شهرنشینی در کشورهای کم توسعه یک خصوصیت مهم پیدا کرده  و آن تمرکز بخش عظیمی از جمعیت شهرنشین این کشورها در یک یا دو شهر است که این تمرکز سبب شده تا این کشورها فاقد زیربناهای اقتصادی کافی در تمامی گستره جغرافیایی خود باشند، برای مثال آنها فاقد شبکه‌های گسترده راه، راه‌آهن، فرودگاه ارتباطات انتقال منابع انرژی و غیره هستند و همچنین فاقد سرمایه‌های وسیع و پراکنده در بخش‌ها و مناطق مختلف می‌باشند، درنتیجه منابع و امکانات معدود آنها فقط در یک یا دو نقطه متمرکزشده است.