نشریه شماره   210   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

اجرا کننده حرفه ای وجود ندارد

بی‌تردید قوانین با این هدف تدوین‌شده تا به افزایش کیفیت و عمر مفید ساختمان‌ها کمک کند، اما آیا چنین مقرراتی در عمل اجرا می‌شود؟ یکی از مقررات مهم مربوط به رعایت قواعد فنی در اجرای ساختمان‌ها، مبحث دوم مقررات ملی ساختمان تحت عنوان «نظامات اداری مربوط به آیین‌نامه ماده 33 قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان» است که تیرماه 1383 به پیشنهاد وزارتخانه‌های مسکن و شهرسازی (راه و شهرسازی فعلی) و کشور به تصویب هیئت‌وزیران رسید و لازم‌الاجرا شد. ماده 3 این آیین‌نامه هم گفته که تمامی طراحی‌ها ازجمله معماری، سازه، تأسیسات برقی و مکانیکی باید از سوی اشخاص حقوقی یا دفاتر مهندسی طراحی ساختمانی صلاحیت‌دار که دارای پروانه اشتغال هستند، به‌عنوان طراح تهیه شود.
البته در ماده 4 همین آیین‌نامه نیز مصوب شده که عملیات اجرایی ساختمان را باید اشخاص حقوقی و دفاتر مهندسی اجرای ساختمان به‌عنوان مجری، طبق دستورالعمل ابلاغی از طرف وزارت راه و شهرسازی انجام دهند و مالکان برای انجام کارهای ساختمانی خود مکلف‌اند ازاین‌گونه مجریان استفاده کنند. شهرداری‌ها و سایر مراجع صدور پروانه ساختمانی موظف‌اند نام و مشخصات مجری واجد شرایط را که از سوی مالک معرفی‌شده و نسخه‌ای از قرارداد منعقدشده با او را که در اختیار شهرداری و سازمان نظام‌مهندسی ساختمان استان قرار داده است، در پروانه مربوط قید کنند. در ماده 5 این آیین‌نامه نیز تصریح‌شده که عملیات اجرایی تمامی ساختمان‌های مشمول ماده 4 قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان باید تحت نظارت ناظر انجام گیرد.
بااین‌حال با گذشت بیش از 21 سال از تصویب قانون نظام‌مهندسی و کنترل ساختمان و ۱1 سال از آیین‌نامه اجرایی ماده 33 این قانون و تدوین شیوه‌نامه‌های مرتبط با آن، متأسفانه رویه‌های بی‌قانونی بر اجرای قانون برتری دارد. هم‌اکنون، برای ساختمان‌های کمتر از ۲ هزار مترمربع که بیشتر ساخت‌وسازهای شهری را به خود اختصاص می‌دهد، برخلاف مقررات قانونی که پیش‌تر گفته شد و بدون وجود و حضور مجری ذیصلاح، پروانه ساختمانی صادر می‌شود. 
عدم اجرای قانون نظام‌مهندسی پدیده جدیدی در ساختمان‌سازی نیست. اين راه در همه دوره‌های سازمان نظام‌مهندسی کشور کم‌وبیش پيموده شده و به نظر می‌رسد سازمان فعلی نیز همان راهي را رفته که قبلی‌ها رفته‌اند و گويا اين سرنوشت صنعت ساخت‌وساز در کشور است که هميشه با مشکلات ساخت در اين حوزه مواجه باشد.
چه نهادی بر اجرا نظارت می‌کند؟
اینکه باید هر ساختمانی توسط شخص صلاحیت‌دار ساخته شود، سخنی است به‌جا، چراکه قانون به استفاده از افراد باصلاحیت یا همان « مجریان ذی‌صلاح » در مقررات ملی ساختمان تأکید کرده است، اما بازهم در قوانین، مسئولیت اجرای کار با مهندسان دارای پروانه کار در سازمان نظام‌مهندسی است، وزارت راه و شهرسازی هم به‌عنوان مرجع عالی نظارت، باید اجرای این قانون را تضمین کند، اما این وزارتخانه هنوز پاسخ روشنی به فعالان این صنعت نداده که چرا در بعضی شهرها قانون اجرا نمی‌شود. از 1سمت دل‌نگرانی‌ها برای زیرسوال رفتن ایمنی ساختمان‌هایی که هرلحظه امکان تخلف و تخریب آنها وجود دارد و عملاً مسئولیت تمامی آسیب‌های احتمالی در طول عمر یک ساختمان را به عهده نمی‌گیرند و از سویی دیگر تخلفات برخی مهندسان ناظر که در نبود مجریان ذی‌صلاح صورت می گیرد. تحت این شرایط همچنان این قانون اجرا نمی‌شود واین‌گونه به نظر می‌رسد همچنان هدف قانون‌گذار برای متصدیان و متولیان ناشناخته است، چراکه اجرای این قانون باعث می‌شود حتماً استانداردهای صنعت ساختمان در سطح کشور افزایش پیدا کند و کیفیت ساخت‌وسازها به‌طور کامل بالا برود.
 از همه مهم‌تر مسئولیت ساختمان و اجرا مشخص خواهد شد و حق بهره‌بردار به‌عنوان شهروند و مصرف‌کننده هم رعایت می‌شود. بااین‌ تفاسیر این گفته  مهندسان و دست‌اندرکاران ساخت‌وساز  که مدام می‌گویند «شهرداری‌ها نباید پروانه‌ای را صادر کنند مگر اینکه نام مجریان دارای صلاحیت در آن قیدشده باشد»، کلامی بی‌فایده است. 
حذف نیروی اجرایی ماهر در ساختمان‌سازی
به گفته استاد دانشگاه صنعتی شریف علی رغم افزایش قشر تحصیلکرده در رشته مهندسی عمران، به دلیل عدم سرمایه‌گذاری در لایه‌های میانی، بخش اجرایی ساخت‌وساز در حال از دست رفتن است.
علیرضا خالو هشدار می‌دهد: «ما در حال از دست دادن نیروهای اجرایی ماهر در فرآیند عملیات ساخت هستیم و علی رغم وجود طراحی‌ها و نقشه‌های خوب، اجراکننده حرفه‌ای این طرح‌ها وجود ندارد و این مسئله در اجرای نهایی سازه تأثیرات منفی خواهد گذاشت.»
این استاد دانشگاه صنعتی شریف می‌افزاید:« در حالی از مجریان ساختمانی توقعات زیادی داریم و بعضاً نحوه کار آنها را مورد انتقاد قرار می‌دهیم که هیچ سرمایه‌گذاری روی این بخش اجرایی نشده است. او هشدار می‌دهد: تمامی نهادهای مرتبط به‌ویژه سازمان نظام‌مهندسی ساختمان باید در بخش اجرایی سرمایه‌گذاری کنند پیش از آنکه این بخش از سرمایه‌های انسانی از دست برود؛ موضوعی که بارها در سازمان نظام‌مهندسی مطرح کرده‌ایم که ما باید نگران لایه کاربردی و اجرایی باشیم و با توجه به اینکه برای این بخش مهم سرمایه‌گذاری نکرده‌ایم، به‌شدت در حال از دست دادن این لایه هستیم.»
خالو معتقد است: این موضوع تأثیرات منفی زیادی بر ساختمان‌های احداث‌شده می‌گذارد و همه باید از این بابت نگرانی داشته باشند. به گفته این استاد دانشگاه ما بهترین طراحی و نقشه‌ها را به دست افرادی می‌سپاریم که انتظارات زیادی از آنها داریم ولی اقدامی برای آموزش و تخصص آنها انجام نداده‌ایم. وقتی مجبور می‌شوید سازه‌ای را بعد از 20 یا 30 سال تخریب کنید پس سرمایه‌های صرف شده را از دست داده‌اید.
 به گفته وی سازندگان داخلی در اجرا با استانداردهای جهانی فاصله دارند و نمره‌ای که به عملکردشان می‌توان داد ؛ بین 6 تا 7 است.
اعتراض به خودی اعضای سازمان نظام‌مهندسی
جالب آنکه حتی خود اعضای سازمان نظام‌مهندسی نیز بر این باورند که مجریان و افراد ذی‌صلاح به‌صورت صوری در این زمینه در حال فعالیت هستند و تنها نام و برگه آنها در صدور پروانه قید می‌شود و حتی مهندسان ناظر، نظارت مستقیم بر پروژه ندارند. چنانکه چندهفته‌ای است مهندسان عضو سازمان نظام مقابل سازمان نظام‌مهندسی استان تهران تجمع اعتراضی برگزار می‌کنند تا اجرایی شدن تمامی مفاد قانون نظام‌مهندسی و مقررات ملی ساختمان، به ویژه حضور تمام‌وقت مجری ذی‌صلاح را بر سر پروژه هنگام اجرای عملیات ساختمانی را به گوش مسئولان برسانند.
اگرچه مهندسان در سال‌های اخیر اعتراض‌ها و نارضایتی‌های بسیاری درباره عدم اجرای واقعی قانون داشته‌اند اما صرف‌نظر از همزمانی تجمعات اخیر با آغاز انتخابات سازمان نظام‌مهندسی در آینده نزدیک، بزرگ‌ترین مشکل و مانع مهندسان بلاتکلیفی در اجرای صحیح قوانین است. اکنون، فقط یک پرسش مانده است و آن اینکه اگر قرار است در اجرای قوانین به‌صورت سلیقه‌ای مماشات شود پس چرا تدوین می‌شود؟ آن‌هم در شرایطی که سیل اخبار، گزارش‌ها و پرونده‌های ارائه شده در رسانه‌ها، محاکم قضایی و داوری و کمیته‌های انضباطی از تخلفات ساختمانی گویای وضعیت موجود است، بااین‌حال همچنان بسیاری در حیطه ساخت‌وساز ترجیح می‌دهند کاملاً مستقل عمل کنند، به خطا بروند و جریمه بپردازند و متصدیان هم نظاره‌گر باشند.