نشریه شماره   209   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سفره‌خانه 500 ساله همين است

 از دالان تنگي كه به‌وسیله پله‌ها به زيرزمين وسيعي متصل مي‌شود، عبور مي‌كنيم تا به سالن قهوه‌خانه‌اي در مركز شهر تهران برسيم. صاحب اين سفره‌خانه از خود ذوقي به خرج داده و با استفاده از نمادها و المان‌هاي سفره‌خانه‌ها خواسته است كه فضاي سنتي و قديمي اين محل را تداعي كند. حوضي در مركز، نقش‌ها و نگاره‌هاي قهوه‌خانه در كنار هر تخت و زنگي و تنبكي كه يادآور نقال غايب باشد. به انتظار مي‌نشينيم تا گارسون «منو» را بياورد. سر كه مي‌جنباني دچار سرگيجه‌اي مي‌شوي، مگر نه اين است كه اينجا مي‌‌بايست هويتي سنتي داشته باشد پس اين يخچال با انواع برندهاي نوشابه‌  چيست. اين موسيقي نه سنتي و نه مدرن چه نقشي دارد و آيا سفره‌خانه 500 ساله ايراني همين است كه مي‌بينيم.؟.
به نوشته علي بلوک باشی؛ مردم‌نگار اولين قهوه‌خانه‌ها در قزوين و در زمان شاه‌تهماسب ايجاد شد و با انتقال پايتخت نخستين قهوه‌خانه‌هاي اصفهان در ضلع شمالي ميدان نقش‌جهان و در سردر و بازار قيصريه و زيرتاق نماها پديد آمدند. در ابتدا معماري قهوه‌خانه‌ها شكل مشخصي نداشت و آنان از هر فضايي بدون در نظرگرفتن كاربري سابق استفاده مي‌كردند. فضاي كالبدي و بيروني قهوه‌خانه‌‌ها مانند ديگر فضاهاي كار و پيشه در بازار بود  و با بافت معماري شهر مطابقت مي‌كرد. دورادور فضاي دروني هر قهوه‌خانه سكويي نیم‌دایره بود كه روي آن چند تاق نما و شاه‌نشين آجري قرار داشت. در وسط فضاي قهوه‌خانه هم حوضچه‌اي سنگي بود كه آب جاري در نهر ميدان از شيرابه‌ها و فواره‌هاي سنگي پيرامون آن به حوضچه مي‌ريخت.
كف زمين قهوه‌خانه‌ها همانند حمام‌ها پايين‌تر از گذرگاه عمومي بود. دليلش اين بود كه آب جوي نهر در آن سوار شود و به حوض يا حوضچه ميان قهوه‌خانه در وسط بريزد. صفه‌ها يا حفره‌هاي جاكفشي حمام‌ها نيز ازجمله ديگر عناصري است كه به قهوه‌خانه‌ها رسيده است. اين فضاي داخلي به همراه عناصري از زورخانه همچون سكو ، شكل معماري قهوه‌خانه‌هاي سنتي را پديد آورد. ديواره‌هاي كاشي قهوه‌خانه‌ها نيز عنصر ديگري است كه در حمام‌ها مانند زورخانه‌ها ديده مي‌شود. علاوه بر فضاي سرپوشيده، قهوه‌خانه‌ها فضاي سربازي هم داشتند كه به آن باغچه گفته مي‌شد.
ديوار قهوه‌خانه‌ها با نقش‌هايي از رزم و بزم و تصاويری از اساطير شاهنامه همچون رستم و سهراب، سياوش، كشته شدن ديو سپيد منقش شده بود. به همين ترتيب بود كه دو هنر كلامي نقالي و شاهنامه‌خواني و هنر تجسمي نقاشي در قهوه‌خانه‌ها رونق گرفت. تا زمان شكل‌گيري اين نهاد عملاً اين دو هنر جايي براي عرضه نداشتند اما در این فضا نقالی رشد کرد و بالید و از این هنر، نقالان با دانش و موسیقی‌دان و شعرشناس برخاستند. نقاشي قهوه‌خانه نيز به مكتبي در نگارگري تبديل شد كه از اساطير شاهنامه تا تاريخ تشيع و حوادث كربلا را به تصوير مي‌كشيدند.