معمـاری مسجد جمکـران

شمار نشریه : 209

یکی از مکان‌های مقدس و منتسب به امام زمان (عج) مسجد مقدس جمکران است که در شش کیلومتری شهر مذهبی قم قرار دارد. این مسجد که به بهانه سیزدهم اریبهشت، ولادت امام زمان(ع) در محدوده روستای جمکرانِ شهر قم قرار دارد و به‌ سبب‌ نزدیکی با روستای مذکور، به‌ مسجد جمکران‌ شهرت‌ یافته‌ ‌ و به‌ سبب‌ انتساب‌ به‌ حضرت‌ مهدی ، مسجد صاحب‌الزمان‌ نامیده‌ می‌شود،  در گذشته‌ به‌ مسجد قدمگاه‌ نیز مشهور بوده‌ است.
معماری مسجد
به‌ استناد اشاره قاضی احمد قمی و کتیبه مورخ‌ ۱۱۶۷، مسجد پیش‌ از دوران‌ افشاریه ساخته‌شده‌ ولی از ویژگی‌های معماری عصر صفوی در مسجد جمکران‌ اطلاعی در دست‌ نیست.
طبق‌ کتیبه مسجد، بنایی که‌ در ۱۱۶۷ میرزاعلی اکبر جمکرانی آن‌ را تعمیر کرد، شامل‌ مسجدی ستون‌دار به‌ ابعاد ۱۷×۵ متر با چهار فرش‌انداز، در جنوبِ صحنی به‌ ابعاد ۱۷×۱۳ متر بوده‌ که‌ در دوران‌ ناصری، حاج‌ علیقلی جمکرانی یک‌ جانب‌ صحن‌ آن‌ را با مبلغ‌ سیصد تومان‌ بنا کرد.
علی اصغر‌خان‌ اتابک‌ در اوایل‌ حکومت‌ مظفرالدین‌ شاه‌ مسجد و صحن‌ را تعمیر کرد و حجره‌ها و ایوان‌هایی در اطراف‌ صحن‌ و دو آب‌انبار، یکی در صحن‌ و دیگری در خارج‌ از صحن‌، بنا کرد. آیت‌الله‌ بافقی نیز تعمیراتی در مسجد انجام‌ داد و در آنجا آب‌انباری احداث‌ کرد.
در مدت تعمیر مسجد در دوره قاجار، تزئیناتی به‌ بنا افزوده‌ شد که‌ شامل‌ ازاره کاشی‌کاری خشتی هفت‌رنگ‌ به‌ ارتفاع‌ 5/1 متر و تزئیناتی با نقوش‌ اسلیمی با آب‌طلا و لاجورد در قسمت‌ فوقانی و کتیبه‌ای از کاشی‌های خشتی به‌ خط‌ ثلث از سوره جمعه در بخش‌ میانی شبستان‌ مسجد بود.
محراب
این‌ مسجد دارای چهار محراب پنج‌ تَرْکی با پوشش‌ مقرنس‌ گچی و لچکی‌های کاشی‌کاری شده‌ با کتیبه‌هایی به‌ خط‌ ثلث‌ با عبارت‌ «فَمَنْ صَلّیها فَکَانَّما صَلّی فی البیتِ العتیق‌» بود. در میان‌ محراب‌ مرکزی چاه‌ کوچکی قرار داشت‌ که‌ دهانه آن‌ با سنگ‌ مرمر میان‌تهی پوشانده‌ شده‌ بود و برخی زائران‌ برای تبرک از درون‌ آن‌ خاک‌ می‌بردند.
در سینه همین‌ محراب‌ قطعه‌سنگ‌ دیگری از مرمر شفاف‌ قرار داشت‌ که‌ در میان‌ آن‌ اثر یک‌ قدم‌ بزرگ‌، به‌ نشان‌ قدمگاه‌ بودن‌ مسجد، حجاری‌شده‌ بود.
محوطه ورودی
در ۱۳۳۲ش‌ مسجد جمکران‌ به‌ اهتمام‌ سید محمد آقازاده‌ تعمیر و بعضی قسمت‌های آن‌ تجدید بنا شد و تالاری در جنوب‌ صحن‌، با شش‌ ستون‌ از تیرآهن‌، به‌ طول‌ هفده‌ و عرض‌ چهار متر، احداث‌ گردید که‌ در واقع‌ همان‌ محوطه ورودی مسجد بود.
کتیبه تاریخی مسجد با مادّه‌ تاریخ‌ ۱۱۶۷ در همین‌ بنا نصب‌ بود که‌ اکنون‌ در انبار مسجد نگهداری می‌شود. در بخش‌ شرقی صحن‌ نیز تالاری به‌ عرض‌ چهار و طول‌ سیزده‌ متر، با تزئیناتی از آجرهای تراش‌ و کاشی‌های هفت‌رنگ‌، احداث‌ گردید که‌ نام‌ بانی (سید محمد آقازاده)، و تاریخ‌ ۱۳۷۲ و نام‌ معمار به‌ خط‌ ثلث‌ در آن‌ ذکرشده‌ است.
نمای ورود به‌ صحن‌ در این‌ دوران‌ ایوانی آجری با پوشش‌ گچی در سقف‌ و اِسْپَر مزین‌ به‌ کاشی هفت‌رنگ‌ در دو طرف‌ بوده‌ است.در نمای درگاه‌ نیز کتیبه‌هایی با مضامین‌ اهمیت‌ ادای به‌موقع‌ نماز و تاریخ‌های ۱۳۱۸ و ۱۳۷۱ وجود داشته‌ است. در قسمت‌ جنوب‌ شرقی مسجد گلدسته آجری هشت‌ ترکی به‌ ارتفاع‌ هفده‌ متر قرار داشته‌ که به‌ استناد کتیبه‌، در ۱۳۱۸ ساخته‌شده‌ بوده‌ است.
هم‌زمان‌ با پیروزی انقلاب‌ اسلامی و افزایش‌ زائران‌ و لزوم‌ گسترش‌ بنا، هسته تاریخی مسجد تخریب‌ شد و با اشراف‌ آیت‌الله‌ مرعشی نجفی به‌ شکل‌ مربعی علامت‌گذاری گردید که‌ با سنگ‌فرش‌ جداگانه‌ای با نوار سیاه‌وسفید مشخص‌شده‌ است.
پس‌ازآن، با خریداری زمین‌های کشاورزی اطراف‌ مسجد، چهل‌ هکتار زمین‌ در اختیار مسجد جمکران‌ قرار گرفت‌ که‌ 5/5 هکتار آن‌ به‌ محوطه‌ و صحن‌ اصلی اختصاص‌ یافت.
در وضع‌ موجود، مسجد دارای شش‌ ورودی به‌ صحن‌، از شش‌جهت، است‌ که‌ درِ شمال‌ شرقی آن‌ در محور شبستان‌ اصلی مسجد قرار دارد و در طرفین‌ آن‌ دو مناره عظیم‌ بتنی با قاعده مربع‌ و ساقه هشت‌وجهی در پنج‌ طبقه‌ و به‌ ارتفاع‌ ۸۵ متر بر اساس‌ طرح‌ جدید در حال‌ ساخت‌ است.