نشریه شماره   208   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

درس‌هاي زمين لرزه نپال

دکتر مهدي زارع*

ظهر روز 5 ارديبهشت 1394 زلزلهاي با بزرگاي 8/7 ريشتر، شمال غرب کاتماندو پايتخت نپال را به لرزه درآورد و بيش از 7هزار کشته بر جاي گذاشت و موجب خسارت و تلفات زيادي در نپال شد و تلفات و خساراتي هم از چين (تبت)، هند، بنگلادش و بوتان نيز گزارش شد. اندازه بزرگاي 8/7 و ژرفاي کم زلزلهاي که البته کانون آن در ناحيه کوهستاني قرار داشت، موجب صدماتي شد که درسهاي اوليه آن را صورت اوليه ميتوان به شکل زير خلاصه کرد:

1- زلزله 5- 2- 94 نپال در پهنه گسله راندگي اصلي مرزيMBT رخ دادهاست. زلزله مهم قبلي در همين پهنه در 81 سال قبل در زلزله سال 1934 با بزرگاي 2/8 موجب مرگ 10600 نفر شد. روز شنبه در نپال تعطيلي آخر هفتهاست، و وقوع زلزله در ساعت 11: 56 صبح موجب شد تا تلفات انساني زلزله مذکور محدود شود. به نوعي ميتوان گفت که اين شانس اهالي و ساکنان نپال در لحظه رخداد زلزله بودهاست که زلزله در اين ساعت که مردم خواب نبوده و بسياري در فضاي آزاد بودند و ضمنا مدارس هم تعطيل بودهاند، رخ دادهاست وگرنه تلفات انساني بسيار بيشتر بود.

2- نپال کشوري فقير و عمدتا کوهستاني در دامنههاي جنوبي رشته کوه هيماليا با حدود 5/27 ميليون جمعيت است. جايگاه اين کشور در شاخص توسعه انساني ملل متحد رتبه 145 در سال 2014، و توليد ناخالص داخلي GDP آن حدود20 ميليارد دلار است. چنين کشوري زيرساختهاي بسيار کهنه و عمدتا سنتي و فرسودهاي داشته و بسياري از بافت شهري آن حالتي روستايي دارند. شهرهايش مجموعهاي از روستاهاي به هم پيوسته هستند که بافت شهري کاتماندو و ساير شهرهاي اصلي نپال را شکل دادهاند. کاتماندو حدود يک و نيم ميليون جمعيت دارد و حدود 3 ميليون نفر در دره کاتماندو زندگي ميکنند. بيشتر اقتصاد اين کشور بر گردشگري و ورزشهاي کوهستاني و جذابيت وجود قله اورست در اين کشور تکيه دارد. فصلي که زلزله در آن رخ دادهاست نيز فصل بهار و ماه ارديبهشت اوج جذابيت گردشگري نپال است و به همين دليل حدود 300 هزار گردشگر خارجي در هنگام زلزله در اين کشور حاضر بودهاند. از اين نظر بايد گفت که بدشانسي بزرگي ازنظر زمان رخداد زلزله براي مردم و دولت نپال رخ دادهاست.

3- سقوط بهمن در مسير صعود به قله اورست موجب کشته شدن حداقل 18 کوهنورد شدهاست. از سوي ديگر بيم آن ميرود که روستاها و مناطق دورافتادهاي در دامنههاي هيماليا وجود داشته باشند که دسترسي سريع به آنها هنوز ممکن نبوده و همچنان در روزهاي بعد اخباري از افزايش ميزان تلفات و خسارت برسد.

4- کشور نپال داراي آثار و بناهاي تاريخي فراوان و ميراث با ارزش فرهنگي است. از 8 محل تاريخي مهم بر اساس گزارشهاي دريافتي تا پايان روز سوم، 7محل در زلزله آسيب ديدهاند و تنها بناي موجود در زادگاه بوداست که ظاهرا آسيب جدي نديدهاست. از معروفترين بناهاي تاريخي فروريخته برج (مناره) معروف 183 ساله «داراهارا» در کاتماندو بود.

5- با استفاده از اطلاعات کسب شده، ميتوان ويژگيها اين زلزله را چنين برشمرد: 1) زلزله در ناحيه کوهستاني در روز شنبه که در نپال تعطيلي آخر هفتهاست و در ساعت 11: 56 صبح رخ داد. همين موضوع موجب شد تلفات انساني اين زلزله محدود شود. زلزله در اين ساعت که مردم خواب نبوده و بسياري در فضاي آزاد بوده و ضمنا مدارس هم تعطيل بودهاند، رخ دادهاست وگرنه تلفات انساني بسيار بيش از آن بود که رخ داد. 2) کاتماندو بر روي رسوبات درياچهاي قرار گرفته و اين مسئله به احتمال فراوان موجب تشديد امواج لرزهاي و بيشتر شدن ميزان جنبش زمين (و خسارتها) در همان لرزه اصلي شدهاست. 3) بررسي نگاشتهاي لرزه اصلي و روند رخداد پس لرزهها نشان ميدهد؛ گسيختگي گسل زمين لرزهاي از کانون به سمت جنوب شرق (به سمت کاتماندو) گسترش يافتهاست و از اين نظر نيز ميتوان حدس زد که اثر جهت پذيري به صورت تشديد امواج لرزهاي برشي در راستاي عمود بر گسل موجب تشديد خرابيها در شهر کاتماندو شدهاست. اين زلزله نيز نشان داد که توسعه شهرها در نواحي گسل خيز چقدر خطرناک است و چگونه ميتواند شهروندان آينده را در معرض خطرات بيشتر قرار دهد. 4) در اين زلزله سقوط بهمن در مسير صعود به قله اورست موجب مرگ حداقل 18 نفر از کوهنوردان شدهاست. از سوي ديگر بيم آن ميرود که روستاها و مناطق دورافتادهاي در دامنههاي هيماليا وجود داشته باشند که دسترسي سريع به آنها ممکن نبوده باشد (به دليل زمين لغزشهاي متعدد). بنابراين وقوع بهمن و زمين لغزش نيز از ويژگيهاي اين زمين لرزه بودهاست 5) ميزان لغزش حداکثر در اين زلزله حدود 1 تا حداکثر 5 متر بر روي گسل زمين لرزهاي برآورد شدهاست و شتاب حداکثر در پهنه کاتماندو حدود2/0g (2/0 شتاب جاذبه زمين) و ميزان تغيير مکان حداکثر در شهر کاتماندو حدود 3 متر بوده که اينها همه شدت بالاي جنبش زمين در منطقه پرجمعيت کاتماندو را نشان ميدهد.

6- نپال نمادي از وضعيت آسيب پذيري و تابآوري کشورهاي توسعه نيافته و درحال توسعه در مقابل سوانح طبيعي به ويژه زمين لرزهاست. به يادآوريم؛کشوري در وضعيت مشابه نپال ازنظر اقتصادي (هائيتي) در 12 ژانويه 2010 در زمين لرزهاي با بزرگاي 0/7 که در ساعت 16: 53 در فاصله 20 کيلومتري پايتخت (پورت او پرنس با جمعيت حدود 2 ميليون نفر) رخ داد موجب بيش از 300 هزار کشته شد. تصور کنيم که اگر چنين زمين لرزهاي در نزديکي يکي از شهرهاي با جمعيت بيش از يک ميليون نفر ما در ايران رخ دهد چه شرايطي ازنظر تابآوري و ريسک زلزله در ايران رخ خواهد داد؟ در ابتداي سال 1394 برآورد ميشود که از 9 مرکز استان ايران که پرجمعيتترين شهرهاي ايران با جمعيت بيش از 1 ميليون نفر را شکل ميدهند. جمعيت متمرکز در 8 شهر اول که در معرض خطر نسبي بالاي زلزله در ايران هستند، حدود 21 ميليون نفر (حدود 26درصد جمعيت ايران) است. از سوي ديگر بيش از 70درصد از امکانات اقتصادي، آموزشي و صنعتي ايران در پيرامون همين شهرها متمرکزشدهاند. بنابراين توجه ويژه به کاهش ريسک سانحه زلزله در ايران ضروري و جدي است.

 

*عضو هيئت علمي پژوهشگاه بينالمللي زلزله شناسي و مهندسي زلزله