هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   208   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

خیمه خیام

وارد محوطه امامزاده محروق در شادياخ نيشابوري که ميشوي، معماري بنايي خيمه مانند توجه ات را به خود جلب ميکند. از دور همانند خيمهاي است سر برافراشته که اضلاع مختلفي دارد. نزديک که ميشوي لوزيها و تناسب اضلاع و سقف ستاره مانند بنا تو را به حيرت وا ميدارد. آري اينجا آرامگاه حکيم ستاره شناس رياضي دان و شاعر بزرگ خيام نيشابوري است.

طرح معماري بنا به گونهاي است که شخصيت چندبعدي خيام را نيز نشان ميدهد. ارتفاع مقبره 22 متر است و استخوان بندي اصلي آن فلزي محاط در پوشش بتني است. شکل بنا در پايين تقسيم بندي ده گانه دارد و فاصله پايهها 5 متر است. اضلاع بنا مستقيما به سمت بالا ادامه يافته و به صورت اشکال هندسي منظم تورفتگي پيدا ميکنند و بعد به صورت تقريبا مخروطي شکل به هم رسيده، شبه گنبدي را در بالا به وجود ميآورند که قسمت عمده آن مشبک و تو خالي و يادآور ستارهاي است که نماد شخصيت علمي و ستاره شناسي خيام تلقي ميشود.

مهندس سيحون معمار بنا درباره اثر خود گفته است: «آرامگاه خيام در باغ امامزاده محروق نيشابور قرار داشت. اولين کاري که بايد انجام ميدادم اين بود که به گونهاي طراحي کنم که آرامگاه خيام و امامزاده محروق تداخل پيدا نکند. به همين منظور من براي باغ محوري عرضي تعريف کردم تا آرامگاه را که در گوشه شمال شرقي باغ قرار داشت از امامزاده جدا کنم. از طرفي ديگر در چهارمقاله عروضي گفتاري از خيام آمده مبني بر اينکه ايشان گفتهاند: من آرزو دارم مزارم در جايي باشد که در بهاران برگ گل روي مزارم بريزد. بنابراين من مکاني در باغ را که اختلاف ارتفاع سه متري نسبت به درختان زردآلوي باغ داشت انتخاب کردم چون اين مکان سه متر پائينتر قرار دارد و فصل بهار شکوفههاي زردآلو روي مزار ميريزد.

من ده پايه براي آرامگاه در نظر گرفتم عدد ده اولين عدد دو رقمي است و پايه و اساس بسياري از اعداد ميباشد. از هر پايه دو تيغه بر پايه مدل رياضي خاصي به صورت مورب بالا ميرود و با ديگر تيغهها برخورد ميکنند. به ترتيبي که با تقاطع اين تيغهها حجم کلي برج در فضا ساخته ميشود و چون تيغهها مورب اند خطوط افقي آنها بايد ناظر به محور عمودي برج باشد. پس تيغهها به صورت مارپيچ شکل به طرف بالا حرکت ميکنند تا با هم تلاقي کنند و از طرف ديگر سر در بياورند که خود يک شکل پيچيده رياضي و هندسي است.

اين شکل با عدد 10 هر دو سمبل دانش رياضي خيام است. برخورد تيغهها با يکديگر فضاهاي پر و خالي و به خصوص در بالا ستارههاي درهمي را به وجود ميآورند که از لابه لاي آنها آسمان آبي نيشابور پيداست و به تدريج به طرف نوک گنبد ستارهها کوچکتر ميشوند تا در آخر يک ستاره پنج پر آنها را کامل ميکند.

اين ستارهها و آسمان اشاره به شخصيت نجومي خيام دارد؛ از طرف ديگر حوضها با کاشي فيروزه که درمجموع قسمتي از ستاره را نشان ميدهند به تعداد هفت پر به مفهوم هفت فلک و هفت آسمان و هفت تپه باز اشاره به افلاک و نجوم دانش ديگر خيام است. روي هم رفته مجموعه در يک حال و هواي شاعرانه با درختان تنومند در اطراف ساخته شد و همان طور که خواست خود خيام بوده، کاملا باز است و مزارش بهاران گل افشان.

خيام سراينده رباعيات است. من براي اولين بار در ايران از خط شکسته به صورت سياه مشق استفاده کردم تا مجموعهاي انتزاعي را به وجود بياورم. انتخاب رباعيات نيز به وسيله مرحوم استاد جلال همايي انجام شد. رباعياتي انتخاب شد که در اصل بودن آنها شکي وجود نداشته باشد. ما بر روي هرکدام از پانلهاي لوزي دو رباعي به کار برديم که مجموعا 20رباعي در کل مجموعه نوشته شد.

در کتيبههاي لوزي شکل و کاشي کاري شده بناي يادبود خيام، بيست رباعي از خيام به خط تعليق توسط مرتضي عبدالرسولي در 1339 ش نگاشته شده که تحت نظارت مهندس سيحون انجام شد و نمونهاي منحصربه فرد از کاربرد خط تعليق در کتيبه نگاري بناها به شمار مي رود.