نشریه شماره   208   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

نگاهي به مجسمه سازي شهري

سيامك سرمدي*

افزايش راحتي و رفاه، بدون ترديد اولين هدف انسان در ترك زندگي روستانشيني و راه اندازي بساط شهر و زندگي شهرنشيني بودهاست. تقسيم کار و گسترش شبكه خدمات شهري (هرچند به صورت ناقص و ابتدايي) زندگي در شهر را راحتتر از روستا ميکردهاست. قطعا دلايل ديگري براي اقبال و گرايش آدمي به زندگي شهرنشيني وجود دارد كه موضوع اين مطلب نيست، اما شايد كمتر شهرنشين اوليهاي ميتوانستيم بيابيم كه در ذهن خود از مقوله شهر و شهرنشيني، اين همه مشكلات ريزودرشت امروز شهر را تصور كند و در سرش چيزي جز رفاه و راحتي شهرنشيني بگذرد. به فكر كسي نميرسيد كه با افزايش روزافزون جمعيت و گسترش خارقالعاده شهرها كه همچون اقيانوسي بيحدومرز از ساختمانهاي كوچك و بزرگ، خيابانهاي پهن و باريك با مجموعههاي شهري گسترده، از صبح تا شام، آرام يا شتابان، در كنار او به حيات خود ادامه ميدهند، خستگي، عصبانيت و تنشهاي زندگي شهري هم به وجود بيايد؛ پديدهاي كه امروزه موسيقي متن ثابت همه شهرهاي بزرگ جهان است.

خستگي و عصبيت زندگي شهري هرچند زاييده زندگي ماشيني امروز است اما اگر با دقت به محيط شهر نگاه كنيم وجود انواع آلودگيها و آشفتگيهاي بصري در لابهلاي انبوه ساختمانها و سازههاي كوچك و بزرگ نيز مزيد بر علت است. اغتشاش بصري سالهاست كه در شهرهاي بزرگ بيداد ميکند و به همين دليل به شهرهاي بزرگ «جنگل بيدر و پيكر سيمان و آسفالت» هم ميگويند.

شهرها برخي «چشم نواز» و برخي نيستند. از اين منظر، گروه زيادي از روانشناسان بسياري از رفتارهاي عصبي شهروندان و عدم رعايت انضباط اجتماعي در بعضي افراد را مرتبط با «چشم نواز» نبودن فضاهاي شهري ميدانند. محل زيست شهري اگر از جنبه ظاهري مناسب سليقه شهروند نباشد، ميتواند در افزايش اغتشاشات بصري كه خود نوعي آلودگي محصول زندگي مدرن است، تأثير بگذارد. موضوع مهمي كه روانشناسي به نام «كورت كافكا» هم بر آن صحه ميگذارد. كافكا روانشناس آلماني، از يك محيط شهري 4 نوع نگرش و تحليل ارائه ميدهد. يكي از اين نگاهها، نگرش روان شناختي به محيط شهر است. نگرش به شهر و محيط آن از ديدگاه تصاوير ذهني حاصل از آن محيط.

براي رفع اين معضل، سالهاست كه طراحي تجسمي شهري كه خود شامل رشتههاي هنري متنوعي است، به خدمت گرفته شدهاست. ساخت انواع «مونومان»هاي شهري يكي از اين راههاست كه ميتواند در كنار گسترش فضاي سبز، به كم كردن آلودگي بصري شهر كمك كند. مونومانها ساختمانهايي منفرد هستند كه به ساختمانهاي مجاور نچسبيده و در محيطي باز قرار دارند. تمام عناصر هنري شهري و مجسمهها كه تزيين كننده فضاهاي شهري هستند در تعريف مونومان قرار ميگيرند. علاوه بر اين، طراحي مناسب مبلمان شهري، ايستگاههاي اتوبوس، تاكسي و قطارهاي شهري، کيوسکهاي فروش نشريات، تلفنهاي عمومي، صندوق پست، پله و پلهاي عابر پياده، چراغهاي روشنايي، گلدانهاي شهري و سکوهاي مخصوص راهنماي شهر و حتي نردههاي پارکها اگر با نگاهي بخردانه، هنري و زيباپسند انتخاب و اجرا شوند، در لطيف كردن چهره آشفته شهر كه ناگزير به واسطه فعاليت عظيم و ميليوني شهروندان ايجاد ميشود، مؤثر است.

مجسمههاي شهري به عنوان يك مونومان مهم، هنر عمومي شهر را با خود حمل ميکنند. هنر عمومي واژهاي سخيف و بيارزش نيست (در برابرهنر تخصصي)، بلكه اين آثار بايد علاوه بر دارا بودن ويژگيهاي زيبايي شناسانه و هنري، بتوانند با توده مردم نيز ارتباط برقرار كنند، زيرا محل قرارگيري آنها در مکانهايي است كه صرفا مخاطب خاص آنها را نميبيند. مجسمه شهري، حس زيبايي شناسانه را به شهروند انتقال ميدهد و در همان حال سواد بصري او را هم بالا ميبرد. در واقع مجسمه شهري در يك نمايشگاه دائمي با مخاطبين بيشمار قرار دارد و نه تنها به غناي بصري شهر كمك ميکند بلكه به عنوان نمادها و نشانههايي از هويت و فرهنگ جمعي هم به حساب ميآيد. درمجموع ميتوان ادعا كرد كه مجسمههاي شهري محمل بسيار مهم و درعين حال حساسي در زيباسازي و هويت بخشي به فضاهاي عمومي شهر هستند. البته نبايد ساده انگارانه تصور كرد كه مجسمه شهري تنها جنبه زينتي در شهر و فضاي آن را بر عهده دارد، بلكه در كشورهايي با تمدن پر بار همچون كشور ما، ارتقاي كيفيت بصري و فرهنگي محيط شهري و القاي يك مفهوم يا معني خاص از ديگر کارکردهاي مجسمههاي شهري است.

مجسمههاي شهري هنگامي پايدار و ماندني هستند كه اين الزامات را رعايت كرده باشند:

- داشتن توانايي برقراري ارتباط با روحيات جمعي فرهنگ مردم و واقعيات اجتماعي آنان

- مجسمه شهري بايد بتواند به سرعت اثر زيبايي شناختي خود را بر مخاطب بگذارد

- مواد و مصالح به کاررفته در ساخت مجسمه بايد مقاوم و پايدار باشد

- مكان گزيني درست در شهر. معمولا ميدانها و پارکها به عنوان محل تقاطع و آمدوشد شهروندان، مكاني مناسب براي نصب مجسمههاي شهري هستند. مديريت شهري وظيفه رعايت اين موارد را بر عهده دارد.

 

*کارشناس و  پژوهشگر فرهنگي