خانه بروجردی ها

شمار نشریه : 208

کاشان، شهري تاريخي با نامهاي قديمي چهل حصاران و کاسيان است که بخشي از استان اصفهان بهحساب ميآيد،. در حدود 5500 سال پيش از ميلاد يکي از قديميترين سکونتگاهها در تپه سيلک در نزديکي کاشان پديد آمد.

 کاشان با سه شهر جهان خواهرخوانده است: شهر اومئا سوئد ، شهر کازانليک بلغارستان ،سبزوار ايران؛ از بناهاي تاريخي مهم کاشان ميتوان به مناره زين الدين،آرامگاه سلطان عطابخش، حمام فين،  مسجد جامع، مدرسه سلطاني، مسجد آقابزرگ، قلعه جلالي، حمام سلطان اميراحمد و کاروانسراي امين الدوله اشاره کرد. از ميان نوزده عمارت تاريخي ثبت ملي کاشان،  پيام ساختمان معماري خانه بروجرديها را بهعنوان يکي از نمونههاي بيبديل که در آن مبحث «ذخيره انرژي» بهدرستي به کارگرفته شده است، مورد واکاوي قرار ميدهد.

کاشان شهر گرمسيري است و معماران اين شهر براي «ذخيره انرژي» و جلوگيري از هدر رفت آن باهدف جلوگيري از گرما و سرماي شديد و رساندن دماي خانه تا حدي که براي ساکنين آن مطلوب باشد اقدام به طراحي و ساخت اين بنا کردند.مهمترين موضوع مدنظر معماران کاشاني براي ساختن خانه در اين منطقه گرمسيري وجود حداقل يک حلقه چاه با ظرفيت کافي براي تأمين آب موردنياز به مدت طولاني ، بوده است.

خانه بروجرديها بر اساس اقليم ساختهشده است، مبحث انرژي و تأمين گرمايش و سرمايش براي معماران ايرانزمين از قديمالايام موردتوجه بوده است  به همين دليل است که خانهها در يک خندق مانند ساختهشدهاند. دورتادور عمارت حفاري انجامشده و جريان آبي که از دو حلقه چاه اين عمارت مشروب ميشود  در تونل اطراف آن در جريان  است  و  باد گرم از طريق بادگيرها که  در مختصات خاصي  در بلندترين قسمت از اين بنا ساختهشده،وارد اين تونلها شده و با برخورد هواي گرم  به آب خنک  همچون برخورد باد با  توربين کولرهاي آبي عمل کرده، خنک شده و با جريان يافتن در سراسر بنا فضاي مطبوعي را در فصل گرم براي ساکنان آن فراهم ميکند.

طراحي اين بنا طوري صورت گرفته است که از سطح خيابان به ميزان قابلتوجهي پايينتر است به شکلي که با گذشتن از در ورودي و هشتي اول با 20 پله به حياط ميرسيم با ورود به حياط و تفاوت دمايي که حس ميشود دليل اين پايينتر از سطح ساختهشدن را درک ميکنيم.

معماري خانه بروجرديها

اين بنا نيمه دوم قرن 13 هجري در محله سلطان ميراحمد ساختهشده است. نقاشيهاي ارزنده و گچبريهاي آن زير نظر کمالالملک، نقاش بزرگ ايران اجرا شده است.. خانه بروجردي اکنون محل اداره ميراث فرهنگي کاشان است. معماري اين بنا در يک طبقه و در ابعاد متفاوت و قسمتهاي مختلف ساختهشده است، معماري اتاقهاي مخصوص خدمه، مهمانان،صاحبخانه هريک به شکلي و بر اساس کاربرد آن و موقعيت صاحب آن ساختهشده است،کل اتاقها پوششي از گچ دارد و اغلب اتاقها از داخل به يکديگر توسط درهاي دولنگه اي کوچک راه دارند. گچبريها، مقرنس، کاشيکاريها در طراحي نما استفادهشده است . درهاي دو لنگهاي و ارسي از جنس چوب  ميباشد.

درها و پنجرهها يکي از مهمترين قسمتهاي دکوراسيون نماي داخلي اين خانه است. ارسيهاي بازشو با شيشههاي رنگي که با عبور نور از آن ترکيبي از رنگهاي زرد، آبي، قرمز، نارنجي، سبز بر داخل اتاقها نقش ميبندد،جلوهاي زيبا به اين عمارت بخشيده است.

تعدادي از اتاقها زمستان نشين و تعدادي تابستان نشين است. موضوع نگهداشتن  انرژي در زمستان معماران اين بنا را بر آن داشت که اتاقها را در قسمت زمستان نشين رو به آفتاب بسازند.اتاقهاي زمستان نشين طوري ساختهشده که در تمام طول روز از تابش نور و گرماي خورشيد بهرهمندمي شود .

پوشش گياهي که در باغچههاي مستطيل شکل در عرض  حياط اين بنا در نظر گرفتهشده است نيز به مبحث انرژي مربوط است. درختان انگور که بر  داربستها بهطور افقي بالا رفته در تابستان به دليل برگهاي پهني که دارد قسمتي از بنا را پوشش ميدهد و با ايجاد سايهسارها موجب خنک شدن فضا در تابستان ميشود  و در زمستان با ريختن برگها،  انوار خورشيد از شيشههاي رنگي پنجرههاي اين عمارت علاوه بر روشنايي گرماي روز را تأمين ميکند.

  50 پله نسبتاً بلند و آجري با عرض حدود 3 متر حياط را به زيرزمين متصل ميکند. زيرزمين فضايي با ديوارهايي از جنس آجر با معماري زيبا و تختهايي براي استراحت اهالي خانه در روزهاي گرم و طاقتفرساي تابستان است.  در ارتفاع نسبتاً بالاتر از سطح زيرزمين، بالکني دورتادور که با ستونهايي بلند ثابتشده است، وجود دارد که به آن پير نشين ميگويند، در واقع قسمت پيرنشين  داراي ورودي جداگانهاي است، ورودي قسمت پيرنشين از حياط است که بدون هيچ پلهاي قابلدسترسي به محيط خنک زيرزمين براي سالمندان باشد .پير نشين مکاني بوده که بزرگان مجلس و سالمندان بهراحتي ميتوانستند به آن مکان دسترسي داشته باشند.

همچنين معماران  اين بنا براي  نگهداري غذا و گوشت نيز در خنکترين قسمت بنا،  محلي  مناسب تعبيه کردهاند.