هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   208   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معمـاری مسجدالنبی به مناسبت 26 اردیبهشت، روز عید سعید مبعث

نمي توان پيرامون معماري اسلامي به بحث و گفتگو نشست بيآنکه سخن از مسجدالنبي به ميان آورد. همان طور که در معماري، پيدايش شيوه اسلامي ارتباط بيچون وچرا با ارزشهاي فکري مکتب اسلام دارد به همان نسبت بناي مسجد پيامبر با همه سادگي اوليهاش در نخستين سال هجرت، مقدمهاي بر پايه ريزي اين شيوه از معماري محسوب ميگردد.

مسجدالنبي به فاصله زماني کم از مسجد قبا به دست خود پيامبر و يارانش ساخته شد و ميتوان گفت اين دو اولين تجربه اعراب در معماري ميباشند. مسجدالنبي در واقع دومين اما مهمترين مسجد مسلمانان به شمار ميرود. چراکه با پيدايش اسلام نياز به محلي براي برگزاري نماز و عبادت از جانب پيامبر و اصحاب احساس ميشد و برپايي اين مکان علاوه بر رفع اين نياز در واقع هسته اوليه شهري را تشکيل داد که به عنوان پايگاه مذهبي آن دوران مطرح شده و تا به امروز نيز همواره بر اهميت آن افزوده شدهاست.

با اين اوصاف بناي اوليه مسجدالنبي که از طرفي برخاسته از معماري دوران جاهليت عربستان و از طرفي ديگر ملهم از پيامهاي آسماني دين اسلام مبتني بر ساده زيستي ميبود به دست شخص پيامبر طرح ريزي و ساخته شد. ايشان محدوده مسجد را بر روي زمين که در ابتدا تنها شامل طولي به اندازه 35 و عرض 30 متر و مساحت تقريبي نزديک به 1028 مترمربع بوده مشخص نموده و سپس همه اصحاب اعم از مهاجرين و انصار و شخص پيامبر اقدام به ساخت آن نمودند.

ابتدا پي و پايههايي از جنس سنگ در زمين موردنظر ايجاد شد و سپس ديوارها از خشت خام که خاصيت اشتعال ناپذيري دارد بر فراز آنها بالا رفت. بنا شد ديوارها در اندازه قامت بلندترين مرد عرب که حدود 2 متر بود، ارتفاع يابد و به اين ترتيب امکان گرم شدن فضا در سرماي شبهاي سوزناک عربستان فراهم ميشد. مسجد در ابتدا حتي فاقد سقف بود. بعدها و به مرور زمان ياران پيامبر اموالي گردآوري نموده و به حضرت پيشنهاد مسقف نمودن مسجد را دادند. پيامبر ترجيح دادند سقف مسجد همانند سقف خانه موسي (ع) پوشيده از الياف گياهان باشد که اين بهترين تدبير براي ايجاد هواي مطلوب و خنک و نيز تأمين نور مورد نياز فضا از لابه لاي شاخ و برگ گياهان بود.

به عبارتي معماري اوليه مسجدالنبي با انتخاب مصالح بومي کاملا منطبق بر شرايط اقليمي منطقه ايجاد شد و اين همان مبحث مهمي است که امروزه مدام به رعايت آن تأکيد ميگردد.

فضا با سقفهايي از شاخههاي درختان خرما پوشانيده شد که بر روي ستونهايي از تنه درختان خرما استوار بودند. اين ستونها در ابتدا تعداد مشخصي داشتند و براي نگهداري سقف برپا گشته بودند که به مرور هريک به نام شخصي خاص از نزديکان پيامبر نام گذاري شد. لکن با گذر زمان و ضرورت توسعه مسجد در ادوار مختلف تعداد اين ستونها تا 750 افزايش يافت.

براي پوشش کف نيز از سنگريزههايي که به وفور در عربستان يافت ميشود، استفاده شد. در ضلع شمالي مسجد ايواني وجود دارد که به ايوان صفه موسوم است. اين ايوان در زمان پيامبر براي آن دسته از اصحاب که بسيار فقير بودند ساخته شد تا بتوانند مدتي در آنجا سر کنند. همچنين به مرور که بر تعداد مسلمانان افزوده شده بود از آن به عنوان شبستان براي برپايي نماز استفاده ميشدهاست. ايوان مسقف بود و در حال حاضر نيز بعد از قرنها به قوت خود باقي است. مدتي بعد شبستاني ديگر در ضلع جنوبي احداث شد و فضاي باز مابين اين دو ايوان به صورت محوطه مسجد درآمد.

مسجدالنبي داراي سه درِ مجزا در جنوب و شرق و غرب بودهاست. درِ شرقي که به باب النبي شهرت دارد مختص رفت وآمد شخص پيامبر بوده و در حال حاضر به نام درِ جبرئيل شناخته ميشود. درِ غربي نيز جهت رفت وآمد خانواده ايشان تعبيه شده بوده و موسوم به باب العائله يا باب الرحمه بودهاست اما پس از تغيير قبله از بيت المقدس به سمت کعبه، درِ جنوبي بسته شد.

پيامبر پس از وفات در منزل شخصي خودشان در جوار مسجد به خاک سپرده شدند که بعدها با توسعه بناي مسجد، اين مکان در قالب آرامگاه نبوي در داخل مسجد قرار گرفت و ابوبکر و عمر نيز در جوار رسول خدا به خاک سپرده شدند.

در حدود سالهاي 87 هجري 4 مناره نيز در 4 گوشه مسجد اضافه شده و بر تعداد آنها نيز روزبه روز افزوده شد. پيدايش منارهها نمايانگر اوج هنر معماري مساجد اسلامي ميباشد و به نحوي ارتباط مستقيم با محتواي فلسفه اسلامي دارد. درواقع اولين بار در زمان عمر بن عبدالعزيز بحث ساخته شدن مناره به ميان آمد. چراکه موذنين براي اقامه نماز ناچار بودند از پشت بام خانههاي همجوار استفاده کنند که اين ناهمگوني با پيدايش اين عنصر از معماري رفع شد.

مسجد پيامبر سادگي اوليه خود را تقريبا تا سال هفتم هجري حفظ کرد. در اين زمان تعداد مسلمانان زياد شده بود و از طرفي ديگر با فتح سرزمينهاي تازه آنان متقاعد شده بودند مکاني که به عبادت خداي تعالي اختصاص دارد بايستي علاوه بر عظمت و شکوه، متشکل از بهترين و زيباترين عناصر تزييني و هنري باشد.

به اين منظور در ابتدا نياز به توسعه مسجد بود تا فضاي کافي در اختيار همه مسلمانان که به عبادت مشغول ميشدند وجود داشته باشد. از سال هفتم هجري تاکنون، مسجد در دورههاي مختلف و به دست اشخاص گوناگون در چندين مرحله توسعه يافته و هر بار مساحتي چشمگير به فضاي قبلي افزوده شدهاست. در همان سال به هريک از اضلاع مسجد 100 زرع افزوده شد و مساحت آن به 2475 مترمربع رسيد. سپس در زمان خليفه دوم، عمربن خطاب دوباره مسجد توسعه پيدا کرد. در زمان عثمان بن عفان در حدود سالهاي 30 هجري با توسعه دوباره، مساحت مسجد به 4071 مترمربع رسيد و به اين ترتيب در چندين مرحله ديگر نيز در زمانهاي وليدبن عبدالملک، عباسي، مماليک و عمربن عبدالعزيز مسجد توسعه پيدا کرد. در دوران اخير و با روي کار آمدن آل سعود و در طي توسعه دومرحلهاي نزديک به 88 هزار مترمربع ديگر نيز بر وسعت مسجدالنبي افزوده شد.

بنابراين مسجد پيامبر در طي قرنهاي متمادي مطابق با دستاوردهاي معماري اسلامي و پيشرفتهاي هنري، مزين به آراستگيها و عناصر جديد گرديده و امروزه بعد از بيت المقدس در جايگاه دومين مکان مقدس مسلمانان درآمدهاست.

البته بيشترين توسعه مسجدالنبي از سال 1405 آغاز شد که به طور کامل تعمير و بهبود يافت و مساحت آن از 165 هزار و 500 متر مربع که 257 هزار نمازگزار در آن ميتوانستند به اقامه نماز بپردازند، طي طرحي به 400 هزار و 500 متر مربع با گنجايش 650 هزار نمازگزار رسيد.

اينک اين حرم داراي 81 در و 27 قبه متحرک در سطح است که به طرز زيبا و به شکل دايره بوده و وزن هرکدام به 80 تن ميرسد.

در حال حاضر فضاي داخلي مسجدالنبي از تزئينات زيبايي برخوردار است، زمين مسجد با سنگ مرمر و سنگ قرمز مفروش شدهاست. مسجدالنبي ستونهاي متعدد و چند محراب دارد که سه محراب شناخته شده آن محراب نبوي، ديگري محراب عثماني و سوم محراب سليماني است که همه آنها با طلا پوشيده شدهاند تمامي اطراف مسجدالنبي با توسعههاي مکرري که انجام شده، به مصلاي بزرگي تبديل شده و حتي در چند سال اخير بازارها و مغازههاي اطراف مسجد تخريب و به مسجد اضافه شد.