جمع‌آوري آب باران از نظر تا عمل

شمار نشریه : 207

گروه تأسيسات: فروردينماه سال 1394 ماه نزول برف و باران به زمين خشك فلات ايران بود. گويي آسمان تمام سال را براي رسيدن نوروز ايرانيان صبر كرده بود تا هم مردم را و هم مسئولان را هم غافلگير و هم خوشحال كند. پيش از آن مسئولان آبي كشور بسيار نسبت به وضعيت هشداردهنده سدهاي كشور اخطار داده بودند و از مردم درخواست صرفهجويي در آب را داشتند، گفتههايي كه بعد از عيدي آسمان نيز نتوانست از حجم هشدارها كم كند؛ بهگونهاي كه حميدرضا تشيعي از كسري 3 برابري آب شرب كشور در سال 94 خبر داد. سؤال مهم اينجا است که راهكارهاي دولت براي بهبود زيرساختهاي صنعت آب در اين 14 سالي كه از خشكسالي كشور ميگذرد چه بوده است و آيا تنها آب سدها ميتواند منبع استفاده شرب و كشاورزي قرار گيرد؟! چرا از سال 92 كه صحبت از طرح جمعآوري آب باران در مصارف خانگي و كشاورزي شده است در اين زمينه فعاليت چشمگيري ديده نميشود و آب باران مستقيم به لولههاي فاضلاب راه پيدا ميكند؟

طرح جمعآوري آب باران

در همان زمان مطرحشدن طرح ملي جمعآوري آب باران بسياري از كارشناسان از نبود توجيه فني و اقتصادي آن صحبت کردند. توجيه اين بود كه در اقليم عموماً خشك ايران ميانگين باران حدود 250 ميليمتر و كمتر از يکسوم متوسط جهاني است و نميتواند براي جمعيت فزاينده شهري و مصارف كشاورزي و صنعتي مورداستفاده قرار گيرد. گرچه بر اساس نظر كارشناسي مجلس شوراي اسلامي در بسياري از مناطق كشور توجيهي براي نصب اين سيستمها نيست اما نصب اين سيستمها در مناطق پرباران گيلان، مازندران و گلستان اين مزيت را به همراه خواهد داشت كه در زير بارش باران در نوروز 94 شهر بابلسر با قطعي آب مواجه نشود.

البته اين نكته را بايد افزود كه جمعآوري آب باران در همه نقاط دنيا بيشتر براي مصارف غيرشرب استفاده ميشود گرچه آب باران نسبت به ساير منابع داراي مزايايي است؛ ازجمله اينكه در مواقع بحراني ميتواند به مدد ساير منابع بيايد و يا اينكه با اين طرح از جريانهاي سيلابي ميتوان جلوگيري كرد. طرحي كه در استراليا و کشورهاي شرق آسيا  با هدف مصرف در بخش غيرش رب خانگي، آبياري فضاي سبز، آبياري گياهاني که نياز آبي کمي دارند و در کشتهاي گلخانهاي اجرا ميشود.

جمعآوري آب در مناطق شهري و روستايي

سطوح آبگير باران در سيستمهاي جمعآوري آب در مناطق شهري و روستايي بيشتر در پشتبام منازل و ساختمانهاي شهري و روستايي و همچنين حياط منازل صورت ميگيرد. همچنين در خيابانها، زمينهاي بازي، پاركها و ديگر نقاط سطوح غيرقابل نفوذ و ضدآب نظير مواد پلاستيكي، مالچهاي نفتي، سيمان، مواد افزودني شيميايي كاهشدهنده نفوذپذيري خاك و استفاده از خاك رس و آهك و ديگر موارد مشابه و همچنين بهره از شيوههاي انتقال آب از سطح آبگير به محل ذخيره عمل جمعآوري آب را به انجام ميرسانند. بهاينترتيب ضروري است در طراحي و احداث چنين سامانه‌‌هايي بعد از اطمينان از كفايت بارندگي، سامانه جمعآوري باران همزمان با ساخت بنا و ساختمان ايجاد شود.

مشخصات فيزيكي سامانه

مشخصات فيزيكي سامانه جمعآوري آب باران بايد بهگونهاي باشد كه امكان استحصال هر چه بيشتر نزولات جوي و انتقال سريع آنها به مخازن ذخيره ميسر شود. تجزيهوتحليل اقليم، ضرايب امكان جمعآوري آب از پشتبام و حياط و سطوح آبگير روزميني بايد به نحوي باشد كه هرچقدر بارش بيشتر و پراكنش آن مناسبتر باشد به همان ميزان سطح آبگير زيرزميني امکانپذيرتر و اقتصاديتر باشد.  در اين زمينه مسائل هيدروليكي از اهميت برخوردار است، مسائلي مانند وسعت آبگير، تناسب مخزن با آب موردنياز و اقتصادي بودن بهرهبرداري بهويژه هزينههاي احداث و ساخت مخازن ذخيره آب. 

 يكي از نكات مهم در اين سامانه كيفيت آب استحصالي است. به دليل اينكه همواره احتمال آلودگي آب جمعآوريشده وجود دارد (فضولات جانوران و گردوخاک) بايد جوانب مصالح لازم براي پوشش بام و حياط و سطوح آبگير و حصاركشي در اطراف آن ديده شود.

براي اطمينان از كاهش خطرات آلودگي، آزمايشهاي فيزيكي و شيميايي و بيولوژيك در تعيين موارد مهم و فراگير منطقه و ناحيه ضرورت دارد. با توجه به اين نكات موارد پنجگانه در طراحي سامانه جمعآوري آب بايد منظور شود: 1. مشخصات فيزيكي مكان 2. نوع مصالح آبگير 3. مخزن ذخيره كننده آب 4. نوع مصالح براي انتقال آب 5. مشخصات فيزيكي آب جمعآوريشده 6. اقدامت حفاظتي براي جلوگيري از آلودگي آبگير 7. اقداماتي براي جلوگيري از كاهش كيفيت آبهاي ذخيرهشده8. پيشبيني الگوي بهينه مصرف آب.