هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   160   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

خطایی که به سهولت قابل کنترل است

ما در کشوری زندگی می‌کنیم که رخداد زلزله در آن، به ویژه در سال‌های اخیر به امری مکرر تبدیل شده است. وقوع زلزله، ناخودآگاه ما را به یاد ریزش آوار و تخریب انداخته و متعاقباً تلفات و از بین رفتن انسان‌های بی‌گناه را در ذهن مان ترسیم می‌کند. غافل از اینکه وجود شبکه‌های برق و گاز که در سطح کشور جهت خدمات‌رسانی به صنعت، کشاورزی، روشنایی و .... خود نمایی می‌کنند، می‌توانند به عنوان عاملی مخرب در ساختمان‌های مسکونی، اداری، صنعتی و ... بوده و با وقوع زلزله باعث حریق و انفجارهای مهیب شوند. به عنوان مثال می‌توان از زلزله کوبه ژاپن (1995) و نورتریج آمریکا (1994) که حریق بعد از زلزله را تجربه نموده‌اند، نام برد .

معمولاً هر شخصی با رویت آتش به سمت آب قدم بر می‌دارد چرا که آب خاموش‌کننده و موجب مهار آتش است . اکنون این سؤال پیش می‌آید که چنانچه بعد از وقوع زلزله و نیز با فرض باز بودن راه‌های کمک‌رسانی، ماشین‌های آتش‌نشانی و امداد و کمک‌رسانی به همراه آتش‌نشانان عزیز به همراه تجهیزات کامل به محل‌های آتش‌سوزی برسند ولی با آسیب شبکه آب شهری مواجه گردند، تکلیف چیست ؟! همان‌گونه که در مقدمه اشاره شد در زلزله کوبه ژاپن و یا نورثریج آمریکا آب رسانی به محل‌های گرفتار حریق عملاً غیرممکن گردیده بود. پس می‌توان نتیجه گرفت، در صورت وجود امکانات کافی و نیز به فرض باز بودن کامل راه‌های امدادرسانی، چنانچه شبکه آب آسیب دیده باشد، اطفای حریق دشوار خواهد شد .

چگونه در مناطق زلزله‌زده حریق ایجاد می‌شود ؟

به طور یقین بروز آسیب در خطوط لوله نفت و گاز در سطح شهر و نیز آسیب لوله‌کشی گاز و سیم‌کشی برق داخل هر ساختمان موجب حریق ناشی از زلزله می‌گردد. همچنین آسیب دیدن شبکه آب در سطح شهر امکان اطفای حریق را دشوار می‌کند و در صورت عدم مهار آن، حریق بعد از زلزله به صورت افسارگسیخته، تصویری مانند شهر کوبه (ژاپن) بعد از هر زلزله را در ذهن تداعی می‌نماید.

راه حل چیست ؟

از داخل ساختمان‌ها شروع کنیم :

1- ایجاد حریق هنگام وقوع زلزله، بیشتر بر اثر سقوط یا جابه‌جایی وسایل گازسوز(روشنایی و گرمایشی) و یا ذخیره غلط سوخت در ساختمان‌ها صورت می‌گیرد ! آیا مهار کردن وسایل مذکور خیلی مشکل است یا اینکه به خاطر دغدغه و مشکلات جاری به آنها توجه لازم نشده است ؟

2-آیا به اندازه کافی به این نکته که مواد قابل اشتعال نباید نزدیک وسایل گرمایشی باشند توجه داشته‌ایم ؟

3- آیا اجاق‌های مورد استفاده در ساختمان‌های ما دارای ترموکوپل است یا خیر؟

4- آیا خاموش‌کننده دستی مثل کپسول آتش‌نشانی در ساختمان ما پیدا می‌شود؟

5- آیا اگر در ساختمان بلندمرتبه هستیم ساختمان ما مجهز به سیستم ایمنی در برابر حریق می‌باشد؟

6- سیستم های قطع اتوماتیک گاز حساس به امواج زلزله جهت قطع گاز ورودی به ساختمان از مهم‌ترین عوامل پیشگیری آتش‌سوزی ناشی از زلزله است که از دو دهه قبل نوع مکانیکی آن در آمریکا اجباری شده و هم اکنون نوع پیشرفته و الکترونیکی آن در بازار ایران موجود است، آیا ساختمان ما به این دستگاه مجهز شده است؟

7- آیا استاندارد سیم‌کشی برق در ساختمان ما رعایت شده است؟ حداقل استاندارد سیم‌کشی برق، اتصال زمین آن است که علاوه بر جنبه‌های ایمنی عمومی (جلوگیری از برق‌گرفتگی) موجب پیشگیری از اتصالی برق و آتش‌سوزی ناشی از آن هنگام زلزله می‌شود.

8- يكي از نكاتي كه در زلزله كوبه مشاهده شده است، وقوع آتش‌سوزي به علت روشن شدن سريع ژنراتورهاي اضطراري بود كه با ايجاد جرقه الكتريكي و انفجار گاز انباشته‌شده در محيط، موجب حريق گردیدند. همچنین گسترش آتش‌سوزی ناشی از وجود انبارهای لوازم قابل اشتعال در یکی از محلات و نبود آب کافی جهت اطفای حریق بود. لذا لازم است که تعبيه وسايل هوشمند بر روي دودسازهای برق اضطراري بررسي و در صورت لزوم در استانداردهاي مربوطه گنجانده شود. به نحوي كه در صورت وقوع زلزله از وصل سريع و اتوماتيك جريان برق در ساختمان بلافاصله پس از آن جلوگيري شده و اين كار تنها پس از حصول اطمينان از وجود ايمني در ساختمان (مثلا عدم وجود نشت گاز) توسط سيستم دستي انجام گيرد. همچنین محل نصب سيستم‌هاي راه اندازی دستي، باید به گونه‌اي باشد كه پس از زلزله به نحو مناسب در دسترس ساكنان (يا گروه‌هاي امداد) قرار گیرد و ضمن بررسي باید دستورالعمل‌هاي لازم تهيه و تدوین گردد. آیا بدین گونه عمل کرده ایم ؟

9- نصب و تثبیت مخازن سوخت تاسیسات گرمایش ساختمان با توجه به نیروهای ناشی از زلزله، آیا مطابق استاندارد اجرا شده است؟

10- تأسیسات و لوله‌كشي آب شهري: سازمان آتش‌نشاني و خدمات ایمنی هر منطقه بدون وجود منابع آب با مشکلات زیادی برای مهار آتش‌سوزی مواجه خواهد شد . لذا در صورت فراهم بودن آب و تجهیزات لازم، حتي در صورت عدم حضور نيروهاي آتش‌نشاني، امكان مهار حريق توسط آتش‌نشانان داوطلب محلی امکان‌پذیر می‌باشد. قطع شبكه‌هاي آب‌رساني از وقايع بسيار رايج در اكثر زلزله‌هاي بزرگ است. واقعاً در ساختمان‌هایی که زندگی می‌کنیم کنترل این موارد نه گانه دشوار است یا ما به اهمیت آن پی نبرده‌ایم و توجه نمی‌کنیم ؟

خارج از ساختمان :

شکست خطوط گاز شهری از دلایل مهم وقوع و پیشرفت آتش‌سوزی پس از زلزله است . از آنجا که شکستگی این خطوط می‌تواند در محل عبور آن از محل تقاطع گسل‌ها اتفاق افتد، آیا اتخاذ تدابیر ایمنی در آن محل به منظور پیشگیری از شکستگی خطوط و آتش‌سوزی کار دشواری است؟ ایستگاه‌های تقلیل فشار گاز از محل‌های بسیار مهم و نگران‌کننده می‌باشند که تجهیز آنها به سیستم های قطع اتوماتیک گاز به نحوی که جریان گاز در کلیه مناطق زلزله‌زده بلافاصله پس از وقوع زلزله قطع شود، می‌تواند بسیار مفید باشد.علمک های گاز جلوی منازل که حاوی گاز با فشار PSI 60 می‌باشند باید مورد توجه قرارگیرند. بدیهی است تخریب ساختمان‌ها یا حتی دیوار جنب علمک گاز و آسیب وارده به لوله علمک یا رگلاتور نصب‌شده در علمک می‌تواند باعث آزادسازی گاز با فشار بالا شده و حریق خطرناکی در مقابل هر منزل ایجاد کند.در این خصوص سیستم های ایمنی علمک‌های گاز طراحی‌شده توسط متخصصین ایرانی می‌تواند در کاهش این خطر بسیار کارساز باشد که خوشبختانه به طور جدی مورد توجه و استقبال شرکت ملی گاز ایران قرار گرفته است .جهت پیشگیری از این حادثه، مشابه با خطوط گاز، سیستم‌های ایمنی شبکه آب در سطح شهر باید طراحی و نصب گردد.

همانطور که در کوبه ژاپن ذخایر آب در مخازن زیرزمینی برای آتش‌نشانان نتوانست مفید باشد و آب استخرها در نورثریج کمک زیادی به آتش‌نشانان کرد، از این تجربه باید در شهرهایی مثل تهران استفاده نمود که استخرها و مخازن آب مقاوم در برابر زلزله در فضاهای سبز شهری و مراکز تفریحی که در لحظات سخت بسیار مفید و کمک‌کننده خواهد بود، ساخته شود .

اگر منصفانه به صورت مسئله توجه کنیم ، در شرایط فعلی که در آرامش هستیم باید داخل و خارج ساختمان را با دید تخصصی بنگریم و اصلاحات لازم را انجام دهیم که به طور مطمئن به همان شدت نگران آتش‌سوزی ناشی از زلزله نخواهیم بود و با برنامه‌ریزی دقیق و کارشناسی، امکان وقوع حریق را کاهش داده و ‌بخش عمده‌ای از نگرانی را کم کرده‌ایم.

توجه به این نکته لازم است که، هنگام زلزله امکان آتش‌سوزی درون ساختمان‌ها نسبت به بیرون بیشتر است و این مسئله در زلزله کوبه ژاپن تجربه شد.بیش از 7000 ساختمان آتش گرفت درحالی‌که شبکه گاز سطح شهر از 15 تا 20 نقطه آسیب دید و حریق ساختمان‌ها آتش‌سوزی سطح شهر را گسترش داد.لذا با توجه به این نکات، ایمن کردن ساختمان‌های مسکونی به تجهیزات ایمنی در برابر زلزله اعم از قطع کن الکترونیکی اتوماتیک گاز موجود در ایران، ارتینگ برق و.... و همچنین بهسازی‌های سازه‌ای و غیر سازه‌ای خصوصاً در مورد وسایل گازسوز می‌توانند به میزان زیادی ما را در جهت پیشگیری از عوارض و عواقب نامطلوب زلزله یاری کنند.