نشریه شماره   207   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

یادمان تاریخ معاصر

مسجد سپهسالار که با نام مسجد آيتالله مطهري هم شناخته ميشود ، در سال 1315 به ثبت ملي رسيده  و يکي از مساجد بزرگ شهر تهران است. اين مسجد به همراه مدرسهاي به همين نام در ضلع شرقي خيابان مصطفي خميني و در جنوب شرقي ميدان بهارستان در کنار ساختمان قديمي مجلس شوراي ملي ايران قرار دارد. مسجد و مدرسه سپهسالار بر اساس نقشههاي دارالخلافه در شرقيترين نقطه تهران قديم واقعشدهاند. جايي محصور ميان درختان چهارباغ بزرگ، نگارستان، بهارستان، نظاميه و باغ سردار که حالا جز اسمي و خاطرهاي، ردي از آنها نمانده است.

ساخت بنا

باني اين مسجد، ميرزا حسينخان سپهسالار قزويني، صدراعظم دوره ناصرالدينشاه قاجار است. مدرسه و مسجد سپهسالار پس از مدرسه چهارباغ اصفهان از بزرگترين و باشکوهترين بناهاي مذهبي در ايران به شمار ميآيد. ساخت هسته اصلي بنا نزديک به پنج سال به درازا کشيد که طراحي مسجد را مهندس مهدي خان ممتحنالدوله شقاقي انجام داده و معمار آن استاد حسن معمار قمي بود. در سال 1342 شمسي حسين لر زاده تغييراتي را در شبستان زمستاني آن ايجاد کرد.

فريدون برومندي،کارشناس بناهاي تاريخي، اين بنا را داراي سه ورودي در بخش شمالي معرفي ميکند که به علت احداث کتابخانه مجلس در سال 1342 خورشيدي مسدود و ارتباط اين قسمت از بنا با باغ بهارستان قطع شد.

مجموعه سپهسالار را بايد از بناهاي مهم و شاخص تاريخ معماري ايران به شمار آورد که نمونه کاملي از معماري متداول دوره قاجار را به نمايش ميگذارد. برومندي اين بنا را يکي از بناهاي شاخص و مهم تهران و به لحاظ تزيينات کمنظير و تناسبات موزون در آن اثري ارزشمند در معماري ايراني به شمار ميآورد و طراحي ساختمان آن را ملهم از بهترين نمونههاي پيشين خود همچون مسجد سيد و مسجد حکيم اصفهان و مسجد سلطاني سمنان و دانشگاه الازهر مصر و از هر نظر تابع الگوهاي معماري سنتي ايراني ميداند.

ويژگيهاي بنا

حياط مربع مدرسه سپهسالار با چهار ايوان، ايده آل مسجد سازي ايراني است. مساحت اين حياط 62 در 63 متر است که از چهار جهت دوطبقه ساختهشده و 60 حجره در دوطبقه براي سکونت طلاب علوم ديني وجود دارد.

شبستان تابستاني که از ترکيب ايوان جنوبي، گنبد خانه و سه گنبد جنبي و دو گوشواره تشکيلشده است، بزرگترين و ديدنيترين فضاي مسجد است. در واقع اين قسمت از بنا موجب تمايز آن از ديگر مساجد شده و آن را در رديف آخرين شاهکار معماري دوره سنتي قرار داده است. روي گوشوارهها دو گنبد به دهانه 10 متر و ارتفاع 15 متر قرار گرفته که در مجموع مساحتي نزديک به 1300 مترمربع را اشغال کرده است.

جدا از شبستان تابستاني، شبستان زمستاني اين مسجد با ستونهاي ظريف سنگي و تاقهاي آجري متنوع در پشت ايوان شرقي کاملاً تابع الگوهاي مسجد سازي ايراني ساختهشده است. اين فضا با 44 ستون سنگي ، به چهلستون معروف است. اين قسمت از بنا به شهادت اسناد تاريخي در اواخر دهه چهل توسط استاد لر زاده تغييرات مهمي يافته است. در اين دوره تمامي تزئينات اين ستونها که خاص و موسوم دوره قاجار بود زير لايهاي از سنگهاي مرمر مدفون شد.

چهار مناره جنوبي با پايههايي که تا حدود سه متر آن سنگ است، به طرز ظريف و دلپسندي حجاري در مفاصل و جرز سنگها براي استحکام بنا سربريزي شده و تمامي منارهها با کاشي لعابدار مصور و منقوش هستند.

در کنج شمال غربي بنا تالار ستونداري به نام چهل شير وجود دارد که در مرکز آن در ميان هشت ستون حوض سنگي قرار دارد که آبانبار و محل وضوخانه مدرسه و مسجد بوده و از قنات اختصاصي مسجد به نام مهران مجرايي داشته است.

بعدها مسجد و مدرسه سپهسالار به مدرسه عالي شهيد مطهري تغيير نام داد. اين روزها مسجد و مدرسه عالي شهيد مطهري ميزبان بسياري از مراسم مهم مذهبي، کشوري و لشکري است و به اين اعتبار ميتوان آن را بناي يادماني دانست که در تحولات سياسي سده اخير مطرح بوده است. بنايي همسايه با ساختمان قديمي مجلس يا همان دارالشورا که بر سردرش حکشده «عدل مظفر» و جايي ايستاده بر نقطه عطف تاريخ اين سرزمين: ميدان بهارستان. ميداني که هنوز تاريخ را نفس ميکشد با سپهسالار ،مدرس و خانههايي که خشتهايشان بوي تاريخ و کهنگي ميدهند بوي مجلس ، مشروطه، ....