نشریه شماره   207   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری کعبه و بیت المقدس

*ندا نجف سليماني

چهاردهم ارديبهشت امسال مصادف است با پانزدهم ماه رجب و سالروز تغيير قبله مسلمين از بيت المقدس به خانه کعبه. اين واقعه مهم مبدا تحولاتي عظيم در تاريخ اسلام و حتي ساير اديان گرديد.

بر اساس آنچه از شواهد تاريخي به دست ميآيد پيامبر اسلام به مدت 13 سال پس از بعثت و چند ماه بعد از هجرت به مدينه، بهسوي بيتالمقدس نماز ميخواند اما از آن زمان به بعد و به امر پروردگار پيامبر خانه کعبه را بهعنوان قبله معرفي کرد و دستور داد مسلمانان به هنگام نماز به سمت کعبه بايستند.

از مجموع 15 آيه مربوط به مسجدالحرام سه آيه در رابطه با تغيير قبله است و هر سه آيه در سوره بقره قرار دارد. در اين مجال ميخواهيم به بررسي دو بناي مقدس کعبه و بيت المقدس ازنظر معماري و تاريخ ساخت آن ها بپردازيم.

خانه کعبه

بنا بر روايات تاريخي و کتب ديني خانه کعبه 10 بار بنانهاده شده است. فرشتگان، حضرت آدم، شيث، ابراهيم ،اسماعيل، العمالقه، جُرهم، مضر، قريش ، عبدالله بن زبير و حجاج بن يوسف ثقفي.

در سرزمين لميزرع حجاز وقتي چشمه زمزم از دل زمين جوشيد مردم گرد آن جمع شدند و بعدها اين مکان مکه نام گرفت.

کعبه در ابتدا به دست حضرت آدم بهعنوان خانه خدا در سرزمين عربستان امروزي بنانهاده شد و سپس در طول ساليان متمادي به محل نگهداري خدايان بيشمار بتپرستان مبدل گشت. به دستور خداوند در زمان حضرت ابراهيم(ع) به دست وي همه بتها برچيده شده و کعبه مرمت شد و به جايگاه اصلي خود يعني به عنوان خانه خدا و عبادتگاه مؤمنان باز گشت.

ساختمان کعبه

ساختمان کعبه همانطور که از اسمش هويداست بنايي با پلان مربع شکل است. در معماري احجام با پايه مربع نمود استحکام و استواري است مبين امنيت و قطعيت که در ناخودآگاه ضمير بدون هيچ واسطهاي دريافت ميگردد و اين اصل ويژگي بارز همه فضاهاي فرعي ديگري است که در راستاي محوريت و پرستش پديد آمدهاند.

اين بناي مکعب شکل از سنگ هايي در ابعاد مختلف که بزرگترين آنها داراي طول يک متر و نود سانتيمتر و کوچکترين شان پنجاه سانتيمتر است، ساختهشده است.

به هريک از چهار گوشه کعبه، رکن مي گويند و کعبه بر چهار رکن بنا شدهاست:

1) رکن حجر الاسود: سنگ سياه آسماني است. به اعتقاد برخي از مسلمانان هنگام بناي کعبه توسط آدم، اين سنگ را فرشتگان از بهشت آوردند و آدم آن را در گوشهاي از خانه نصب کرد. پس از بازسازي کعبه توسط قريش، اين سنگ به دست پيامبر قبل از درب کعبه در رکن حجرالاسود  نصب شد که محل شروع طواف حجاج است.

2) رکن عراقي

3) رکن شامي

4) رکن يماني که قبل از رکن حجرالاسود قرار دارد. در اعتقاد مسلمانان (به ويژه شيعيان)اين رکن  محلي است که به اذن خدا شکافته شد تا فاطمه بنت اسد از آن داخل کعبه شود و علي (ع) در داخل کعبه متولد شود.در عرف مسلمانان هرگاه واژه رکن بدون پسوند به کار رود، مقصود از آن رکني است که حجرالاسود در آن است.

پرده کعبه

بر روي کعبه پوششي سياه رنگ وجود دارد که به آن «پرده کعبه» مي گويند و بر روي آن آيههايي از قرآن قلاب دوزي شده است. نقل است نخستين کسي که خانه کعبه را پرده پوشانيد  «حميري» پادشاه يمن بود. از ديرباز سالي يک بار اين پرده را تعويض مي کردند که اين سنت تا به امروز ادامه دارد..

بيت المقدس

پرداختن به قدمت و کيفيت ساخت مجموعه بيتالمقدس از ديدگاه معماري و بهدوراز نظريههاي موجود بين اقوام يهودي مسيحي و مسلمان به دليل شرايط خاص سياسي و فرهنگي و اهميت موقعيت استراتژيک و نيز فاصله زماني کهن و عدم دسترسي البته که کاري بسيار دشوار و مسئوليتپذير ميباشد.

بنا بر روايت کتب تاريخي و ديني حدود پنج هزار سال پيش از اين حضرت ابراهيم پس از مهاجرت از مصر شهر يُبُوس را که در آن دوران به شهر صلح و آرامش (يورشليم) شهرت داشت براي اقامت برگزيد و بر فراز کوه الموريا خيمه خويش را برپا ساخت. چندي بعد دراين مکان قربانگاهي بنا نمود که تقدس يافته و بيتالله ناميده شد.بعدها فرزندان وي که بني اسراييل ناميده ميشدند به دليل وقوع خشکسالي اين منطقه را رها کرده و بهسوي مصر کوچ نمودند که مدتها مورد آزار و اسارت فرعونيان قرار گرفتند. تا اينکه به هدايت موسي (ع) از بندگي مصريان نجات يافته و در حدود سه هزار سال پيش بهفرمان حضرت داوود(ع) در جنگي ساکنان اورشليم را شکست داده و دوباره به سرزمين خود بازگشتند و مسجد الاقصي را معبد خود قرار دادند.

اين معبد حدود ششصد سال پيش از ميلاد توسط بختالنصر پادشاه بابل ويرانشده و سپس دوباره به دست پادشاه ايران مرمت گرديد و بني اسراييل دوباره در آنجا مستقر گرديدند. در حدود سال پانصد و پنجاه ميلادي کنيسه اي در اين محل به دستور ژوستين به نام حضرت مريم ساخته شد.

بعدها پس از فتح اورشليم توسط مسلمانان مسجدالاقصي در همين محل بر روي معبد قبلي برپا گرديد که مدتها قبله مسلمانان بود. اين مسجد درواقع گنبدي به رنگ زمردي دارد درحاليکه اغلب با "قبه صخره" که داراي گنبد طلايي است اشتباه گرفته ميشود.

درواقع اين مجموعه بر فراز تپه و در جنوب شرقي شهر به مساحت حدود دويست و شصت هزار مترمربع داراي حصاري است که بدان "حرم شريف" اتلاق ميگردد و يهوديان آن را "کوه معبد" مينامند که همچنين حدود دويست فضاي ديگر ازجمله سقاخانهها گنبدها ايوان مدرسه و دروازه کتابخانه را شامل است که در دورههاي تاريخي مختلف برپا گشتهاند. کوه الموريا داراي شيب تندي بوده است و براي از بين بردن تندي اين شيب "قبه صخره"  بر روي سکويي تخت بنا گشته و مسجدالاقصي نيز در دوطبقه تعبيهشده است تا سطحي صاف براي کف مسجد به دست آيد.

مسجدالاقصي به شکل چندضلعي نامنتظمي است که مساحتي حدود چهار هزار و چهارصد مترمربع دارد. طول ضلع غربي آن چهارصد و نودويک متر ضلع شرقي چهارصد و شصتودو متر ضلع شمالي سيصد و ده متر و ضلع جنوبي دويست و هشتادويک متر است.

طبقه نخست شامل هشتادوهشت ستون مربع شکل مي باشد که دسترسي آن توسط پلهاي از ايوان مسجد تأمين ميگردد. در قسمت جنوبي داراي زيرزميني است که بهواسطه اختلاف سطح و شيب زمين بهدستآمده و توسط دروازهاي به فضاي بيرون راه مييابد. در کل يازده در دارد که هفت تاي آنها هنوز هم مورداستفاده قرار ميگيرد.

ديوارهاي مجموعه از سنگ ساختهشده و شامل چهارده دروازه ميباشد که در حال حاضر ده دروازه مورداستفاده قرار ميگيرد. آخرين فردي که دستورمرمت اين ديوارها را داد سليمان قانوني پادشاه عثماني است.

در داخل مجموعه حوضچهاي شامل دوازده شير وجود دارد که درياي سليمان ناميده ميشود و نقلشده است کاهنان قبل از شروع عبادت دست و پاي خود را در آن ميشستند. و نيز راهرويي که دسترسي مکان مقدس بوده و در آنجا شمعدانها و نانها قرار ميگرفت.

*مهندس معمار