هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   205   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

اندازه های انسانی در مهندسی!

دکتر سید محمد حسین آیت اللهی*
بی‌شک برخی از مشکلات امروز ما ریشه در انقلاب صنعتی دارند، زمانی که ماشین و فناوری‌های دیگر، تولید سریع و انبوه محصولات و کالاها را مقدور کردند و افزایش جمعیت، امکان جابه‌جایی سریع، مهاجرت مردم از روستاها، گسترش شهرنشینی و ... به وجود آمد و دنیا را در برگرفت. این اتفاقات در عصر انقلاب صنعتی دست‌به‌دست هم داد و شکل تدریجی حل مشکلات انسان‌ها، تبدیل به رسیدن به پاسخ‌های بسیار سریع شد. آموزش هم از حوزه استاد شاگردی به آموزش آکادمیک تبدیل شد و باز تولید انبوه صورت گرفت، به این شکل که یک معلم به 50 دانش‌آموز یا دانشجو، همزمان درس می‌دهد. طبیعتاً فرایند ساخت خانه و محل سکونت هم از این امور مستثنی نبود و تحت تأثیر زندگی صنعتی و مدرن قرار گرفت. کار تا جایی پیش رفت که لوکوربوزیه، معمار معروف فرانسوی، با شعار «خانه، ماشینی است برای زندگی» سبک بین‌المللی را مطرح و اعلام کرد: در همه جای دنیا می‌توانیم معماری یکسان و ماشینی داشته باشیم. سبک بین‌المللی مذکور در شاندیگار هند و همین‌طور در ایران اجرا شد و بر اثر آن ما شاهد معماری‌هایی از ساختمان‌های بلند و شیشه‌ای در خیابان طالقانی تهران هستیم که آن زمان ساخته شدند.
اما در دهه 60 و 70 میلادی نقدهای بسیاری به مدرنیته وارد شد. منتقدان می‌گفتند ساختمان‌ها و شهرهایی که می‌سازید به نیاز مردم و انسان‌ها پاسخ نمی‌دهد. ساخته‌هایی شتابزده که همه برگرفته از شتابزدگی است ،در حوزه علم اتفاق افتاد و باعث شد دانشمندان و مهندسان، حل مشکلات را بدون پاسخ به نیازهای واقعی انسان، دنبال کنند.
اگر انسان مدرن را با انسان سنتی مقایسه کنیم، می‌بینیم فردی که در عصر سنت‌ها زندگی می‌کرد حل تمام مشکلاتش را با اعتقاداتش، نوع زندگی و نوع روابطش با مردم پی می‌گرفت و انجام می‌داد و خلاقیت و نوآوری و مهندسی‌اش هم در همان راستا بود. تکنولوژی دقیقاً متناسب با نیازش شکل می‌گرفت و آموزش وی هم بر همان اساس بود. ولی زمانی که مدرنیته مطرح شد «حل سریع مشکل»، همه امور زندگی انسان‌ها را تحت تأثیر قرار داد. این موضوع در حوزه صنعت ساختمان هم رخ داده و بر اساس پاسخ سریع به نیاز انبوه مسکن، طرح‌های مسکنی ارائه شدند.
حقیقت این است که امروزه ساختمان‌هایی ساخته می‌شود که مخاطب و استفاده‌کننده آنها معلوم نیست و برای همین، بلای جان انسان‌هایی می‌شوند که در آنها سکونت می‌کنند. مثلاً ساختمان‌هایی که در دهه 60 و 70 میلادی در فرانسه به سبک بین‌المللی ساخته شدند به علت اینکه متناسب با نیاز استفاده‌کنندگان شکل نگرفته بودند با گذشت تنها 10 سال آنها را با دینامیت منفجر کرده و به‌جای آنها ساختمان‌های جدید ساختند. جالب اینکه همان ساختمان‌ها ده سال قبل در مسابقه‌ای در خصوص ساخت‌وساز برنده‌شده بودند!
مهندسی علم اندازه‌هاست و ازاین‌رو ما باید اندازه‌های واقعی خود و انسان را پیدا کنیم. هر چیزی اندازه‌ای دارد و باید آن را یافت؛ مثلاً اینکه اندازه جمعیت متناسب برای هرجایی چه قدر است. وقتی افزایش جمعیت مدیریت و مهندسی نشود مشکلات بسیاری پدید می‌آید که ما امروزه در شهر تهران شاهد آن هستیم و معلوم نیست با این وضعیت و تعداد ساکنان و خودروها و ساختمان‌ها و خیابان‌ها، چه طور می‌توان شهر تهران را مدیریت کرد. به‌عبارت‌دیگر اگر بحث «اندازه»، «قدر» و «قدرشناسی» را فراموش کرده و متناسب با اندازه‌های انسان، از همه‌چیز تعریف درستی نکنیم عملاً مشکلاتی پدید می‌آید که ما الآن با برخی از آنها مواجه هستیم.
مهندسان باید به واقعیت زندگی و اندازه‌های انسانی برگردند. تا این نگاه به وجود نیاید ما داریم خودمان را با دست خودمان از بین می‌بریم. نباید مهندسی همچون حال حاضر صرفا با توجه به نیازهایی کاذب مثل مصرف‌گرایی و منفعت‌طلبی شکل ‌گیرد. نباید فراموش کنیم که تا این نگاه منفعت طلبی اصلاح نشود، مهندسی و معماری ما هم درست‌وحسابی نخواهد بود.
*نایب‌رییس گروه تخصصی معماری شورای مرکزی سازمان نظام‌مهندسی ساختمان