نشریه شماره   203   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

تاریخچه پل سـازی در ایـران

آنچه بر استحکام سازه پلها تأثير فراوان گذاشته، استفاده از ملات آهک بهويژه در پايههاي پل بود. ايرانيان ملات شفتهآهک را از 1000 ق.م ميشناختند. درصورتيکه چينيها از 200 ق.م از اين ملات استفاده ميکردند. قابلذکر است يونانيها و اروپائيان اين کار را از روميان ياد گرفتند، بنابراين ايرانيان را بايد پيشگام، مصرف آهک در سازههاي معماري دانست. قديميترين ملات آهک در جنوب کردان در آبادي اسمعيل آباد در يک گورستان پيدا شد که قدمت آن به 300 ق.م ميرسيد. از تجزيه شفتهآهک معلوم شد که 38 درصد وزن اين ملات را شفته و آهک تشکيل ميدهد. گچبري و گچ کاري نيز از ابداعات ايرانيان است، گچبري در زمان اشکانيان گوياي اين مدعاست.استفاده از ملات ساروج در پي و ديوارهاي پل و ساخت ملاتي از سفيده تخممرغ و گرد آهک زنده  که هم زودگير بود و هم مقاوم از ديگر کارهاي ايرانيان بود.

يادمانهاي مانده از پلهاي دوران ساساني در عين شکستگي و تخريب، هنوز هم استواري و عظمت و شکوه خاص خود را حفظ کردهاند و بدون اغراق بايد اذعان نمود که از زيباترين سازههاي معماري دوران خود ميباشند. « رومن گيرشمن» باستانشناس و ايرانشناس بزرگ فرانسوي معتقد است : هنر ساساني آخرين جلوهگاه هنر شرقي قديم است که قدمتي چند هزارساله را يدک ميکشد و آميزهاي است از هنر ايراني که هزاران سال بر آن گذشته و در ضمن درهاي آن به روي جريانات خارجي باز بوده است.

رشته پلسازي ريشه در روزگار گذشته خود دارد. در 230م که اردشير بابکان شهر گور فيروزآباد را بنا نهاد قديميترين پل اين دوره روي رودخانه گودـ فيروزآباد فارس در تنگ تنگاب زده شد که امروزه فقط چندپايه شکسته از آن باقيمانده است. پراکندگي پلها در دوران ساسانيان بهويژه، در غرب و جنوب غرب، قابلتوجه بود. ساخت پل در زمان شاپور اول جانشين اردشير بابکان بهسرعت به اوج عظمت و شکوفايي رسيد. ويرانههاي باقيمانده از پل« برين» در فارس و پل «مورد» در ممسني و پل «کوار» در قرا آقاچ که از سه دهانه آن فقط دهانه مياني ريخته است، نمونه  بارز پلهاي دوره ساساني ميباشد. بايد گفت که بدون ترديد پل «شادروان» شوشتر و پل «شهرستان» اصفهان با پايههاي قديمي و پل «کر» و «دختر» لرستان سرآمد معماري پلسازي در دوران خود بودند. پلهاي مطرح ديگر عبارتند از: پل بند بريده هراز، قلاين در مازندران،کوار پل ساساني در فارس، پل شهرستان اصفهان، دوپلان بختياري، کشکان شاپور خواست،پل کر و دختر در کوهدشت ،پل چالان چولان لرستان،گرگر(نفسکش) و شادروان در شوشتر، پل گاوميشان در شوشتر و بسياري ديگر که در اقصي نقاط ايران قرار دارند.

 شمارش پلها و محلهاي استقرار آنها نشان ميدهد که بيشترين پلهاي دوران ساساني در استان فارس، خوزستان، لرستان کهگيلويه و بويراحمد، کرمانشاه و ايلام زدهشده است. اين تقسيمات بيانگر دو نکته ميباشد : 1ـ وجود رودخانههاي خروشان، پر آب و صعبالعبور منطقه جبال زاگرس 2ـ قرار گرفتن شاهراههاي تجاري، سياسي و نظامي که فارس مرکز ساسانيان و کرمانشاه، اصفهان، همدان و ديگر شهرهاي داخلي را به شوشتر، دزفول در جنوب غرب و تيسفون در غرب (بهعنوان پايتخت) پيوند ميداده است.