هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   203   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

بزرگ ترین کاروانسرای سرپوشیده جهـان

کاروانسراي سعدالسلطنه به دستور «سعدالسلطنه» حاکم وقت قاجاريه قزوين ساخته شد. ارزشمندترين قسمت اين بنا، چهار سوق آن است که از تقاطع قائم دو راسته ايجاد شده و بر فراز آن گنبد بزرگ کاشيکاري شدهاي قرار دارد.کاروانسراي سعدالسلطنه بزرگ ترين کاروانسراي سرپوشيده جهان است. دوم اينکه کاروانسراي سعدالسلطنه بزرگ ترين کاروانسراي درون شهري ايران نيز هست. سوم اينکه اين کاروانسرا يکي از معدود کاروانسراهاي ايران است که داراي چندين حمام ، سرا ، تيمچه ، شترخان ، راسته ، چهارسوق ، مسجد ، و چايخانه است .

شهرام شهريار پژوهشگر و تهران شناس درباره کاروانسراي سعدالسلطنه مي گويد:برخي مي گويند چون مجموعه کاروانسرا در محل ميدان چوگان دوران صفويه (کاخ باغ سعادت ، ميدان سعادت) بنا شده بود به آن سراي سعادت مي گفتند. محمد باقرخان سعدالسلطنه اصفهاني حاکم وقت شهر قزوين در اواخر دوران سلطنت ناصرالدين شاه قاجار (سال 1310 ه ق) با توجه به مراودات اقتصادي فراوان ايران با روسيه و ترکيه ، دستور داد کاروانسرايي در زميني به مساحت 2٫7 هکتار با حدود 400 حجره در شهر قزوين بنا کنند و لقب خويش را بر روي آن نهاد و کاروانسراي سعدالسلطنه بعد از حدود دو سال با همت دو معمار اصفهاني و دو معمار قزويني يعني در سال 1312 ه ق به بهره برداري رسيد.

 شهريار درباره مشخصات اين کاروانسرا گفت:ورودي اصلي کاروانسراي سعدالسلطنه از خيابان امام خميني (رشت سابق) است که 4 طاق نما در طرفين داشته و سقف آن نورگير ندارد و به صورت عرقچين ساخته شده است و خيابان را به حياط اصلي سراي سعدالسلطنه متصل مي سازد .

وي ادامه داد:حياط سعدالسلطنه 4 ايواني است و آجرکاري آن به شيوه خفته راسته بوده و سقف ايوان ها داراي تزئين رسمي بندي است. درهاي حجره هاي حياط کاروانسرا برخي ارسي است و برخي شرقي و غربي از جنس چوب و تزئينات آجر کاري ساده اي در رو بنا داشته و در داخل نيز داراي سقف هاي گنبدي و گاه طاق نما هاي به صورت طاقچه در طرفين و نورگيرهايي در سقف بوده و ديوارها روکش گچ داشته و کف حياط بدون پوشش و خاکي است.

شهريار درباره حياط نگارالسلطنه که  در غرب کاروانسرا وجود دارد، گفت:اين حياط 1492 مترمربع مساحت دارد که  244 مترمربع آن فضاي حياط و باقي فضاي بسته و نيمه باز مي باشد که داراي دو حجره و دو انبار بسيار بزرگ است و در آن از سمت غرب به راسته وزير باز مي شود.

وي گفت:شرق حياط سعدالسلطنه حياطي است موسوم به سعديه ، با مساحت 3195 مترمربع که 800 متر مربع آن حياط است . دو ايوان در شمال و جنوب حياط با تزئين آجرکاري و کاشيکاري ديده مي شود در ضلع شمال شرقي حياط سعديه کاروانسراي سعدالسلطنه راهرويي با سقف گنبد دار که يکي بزرگ در وسط و دو سقف عرقچين کوچکتر قرار دارد که داراي ارسي هاي زيبايي بوده و سقف اين بخش ترکيب آجر و کاشي به اشکال هندسي است که با چند پله راه به خيابان اصلي يعني همان خيابان رشت دارد. درب اين حياط چوبي با روکش فلزي و گل ميخ هاي تزئيني است (که هم اکنون بسته است). شايان ذکر است يک در ديگر حجره هاي حياط سعدالسلطنه ، به اين حياط باز مي شود. در پشت حجره هاي شرقي انبار بزرگ ستون داري نيز قرار دارد. در مجموع اين حياط 10 حجره دارد.

اين پژوهشگر به قسمت ديگري از بنا اشاره کرد و افزود:در جنوب حياط اصلي به زيبا ترين جاي کاروانسرا مي رسيد؛ چهارسوق کاروانسرا در چهار طرف آن چهارنيم گنبد قرار دارد که همگي داراي کاربندي و در کمال زيبايي مي باشند و متراژ کلي آن 3600 متر مربع است.

کاشي هاي سقف چهارسوق کاروانسراي سعدالسلطنه را در نقش هاي هندسي به رنگ هاي گوناگون چون زرد ، فيروزه اي و مي بينيم. 4 طاق نما و مجموع سقف هاي گنبدي که يکي بسيار بزرگ و رفيع است ترکيب هشتي به وجود آورده . راهرو ضلع غرب هشتي ، ترکيب طاق و تويزه است و کلاف کشي شده و نورگيرهايي با شبکه آهني داشته به بازار وزير راه مي يابد در ضلع جنوب راهرو دربي با گل ميخ هاي تزئيني و سقف شبيه به ديگر بخش هاي کاروانسرا دارد يک حياط در ضلع شرق راهرو داراي طاق نماي آجري است.