نشریه شماره   201   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

اولین زندان مدرن ایران

آرزو افشار زاده

هم قصر است ، هم زندان و هم باغ!  وسعت زيادي دارد و همه اطرافش سبز است! با وجود آنکه زندان بوده اما وارد محوطه که ميشوي بسيار دلگشاست.از دل باغ و درختان که بگذري وارد ساختمان اصلي ميشوي. سنگ بناي اين ساختمان را فتحعلي شاه قاجار 250 سال پيش خارج از شهر تهران  نهاده بود که اسم آن را قصر قاجار يا تخت قجري ناميد. در دوره مظفرالدين شاه سيل بزرگي باعث تخريب بخشهاي فراواني از آن ميشود. اين قصر ابتدا در بالاي تپهاي واقع بود و چهار برج مراقبت در چهارسوي آن قرار داشت. در ضمن اين بنا فاقد پنجرههاي بيروني بود و ازاينجهت بيشتر از آنکه به يک کاخ پادشاهي شبيه باشد، به يک قلعه نظامي شباهت داشت.پس از مدتزمان بسياري که از قصر هيچ استفادهاي نميشد  در سال 1308 رضاشاه آن را تبديل به مدرنترين زندان ايران کرد. اين زندان تا سال 1382 داير بود تا اينکه به علت اعتراض همسايگان  تعطيل شد و در آّبان ماه سال 91 رسماً بهصورت موزه درآمد. اين زندان اولين زندان مدرن ايران است چراکه قبل از آن  در ايران فقط سياهچال و محبس وجود داشت.در اينجا زندانيان براي اولين بار، لباس متحدالشکل داشتند . ازآنجاکه مارکوف معمار اين ساختمان جديد بود، به اين ساختمان زندان مارکوف نيز گفته ميشود.

زير هشت

 اولين بخشي که براي بازديد آن ميرويم، زير هشت زندان است. بالاي سرمان يک سقف هشتگوش آجري قرار دارد که محيط کف آن  دايره مانند است. اهميت اين قسمت به دليل معماري آن نيست بلکه به اين دليل است که زندانيان را در بدو ورود به اين مکان ميآوردند و مختصر بازجويي و تنبيهي شده و سپس برايشان تصميم گرفته ميشد که به کدام قسمت بايد بروند. اصطلاح زير هشت رفتن در زندانها نيز از همينجا وارد ادبيات فارسي شد .به سمت جلو که ميروم به چهار هشتي  تودرتو ميرسيم. فلسفه ساخت اين ساختمان را که ميپرسم، ميگويند براي اين ساختهاند تا زندانيان سردرگم شوند و راههاي فرار به بيرون را نتوانند پيدا کنند.

زورخانه

در بخش بعدي به سمت زورخانه زندان ميرويم. زورخانه در سال 1308 افتتاح شـــد. زندانياني که داري جرم سياسي بودند اجازه نداشتند از زورخانه استفاده کنند. در حال حاضر هم زورخانه داير است و ورزشکاران در آن حرکات ورزشي انجام ميدهند. طراحي داخلي  زورخانه کاملاً بازسازيشده و شبيه قديم است.

از هشتي اول وارد بند يک ميشويم .درها و نردهها برداشتهشده تا داخل آن برخي وسايل قديمي مربوط به زندان را بگذارند. تصاوير مختلفي از دوران گذشته در اين بندها به چشم ميخورد.

بفرماييد آبخنک!

در زمان افتتاح زندان قصر، قناتهايي در زير آن حفر شد که آب بسيار خنک و گوارايي داشتند.زماني که زندانيان را زير هشت ميبرند، مقداري از آبخنک اين قنات را به آنها ميدادند تا پس از تنبيهات بدني دوباره سرحال شوند و  به سمت بندهاي مربوط به خودشان بروند .بنابراين اصطلاح آبخنک خوردن که معادل زندان رفتن است اولين بار در اينجا وارد ادبيات فارسي ميشود .

اولين زنداني مدرن

محمد درگاهي، رئيس زندان اولين زنداني اينجا بوده که پس از افتتاح زندان قصر از رضاشاه در خواست ميکند وارد اولين سلول شود و به رضاشاه برميخورد و خود او اولين زنداني اين زندان ميشود.   به سمت ساير سلولها ميرويم و ناگهان صداي حزنآلودي از داخل يکي از سلولها به گوش ميرسد.صداي يکي از زندانيان دهه 40 است که داشته براي خودش ميخوانده و صدايش را ضبط کرده و براي راديو فرستادهاند. خود زنداني شايد نباشد اما صدايش ماندگار شده است.

  زندانيان معروف

زندان قصر گنجايش 800 نفر محبوس را داشت.از ديگر زندانيان معروف نخستين زندان متمركز پايتخت، قوامالسلطنه، صارمالدوله، صولتالدوله، عبدالحسين تيمورتاش، بزرگ علوي، عليمردانخان بختياري، گروه معروف 53 نفر به همراه دكتر تقي اراني بودند. بزرگترين و معروفترين فرار از زندان قصر نيز مربوط به سيدفرهاد نامي از مخالفان پهلوي اول بوده است.

سلول زندان سياسي

به سمت سلول زندانيان سياسي ميرويم که جزايري يکي از زندانيان زن سياسي آن دوران که در حال حاضر در خود زندان کار ميکند، راهنمايمان ميشود. شهيد نواب صفـوي، آيـــتالله طالقاني و چهرههاي فرهنگي مانند محمود دولتآبادي، احمد شاملو، مهدي اخوان ثالث، نجف دريا بندري ازجمله زندانيان معروف اين زندان هستند. با افزايش تعداد زندانيان سياسي و کافي نبودن فضاي زندانهاي شماره 3 و 4 در اوايل دهه 30 تصميم به ساخت زنداني مخصوص سياسيون گرفته ميشود. اين زندان که به گفته علي عمويي از ابتکارات رزمآرا بوده است، در گوشه شمال شرقي محوطه زندان قصر ساخته ميشود.

محمدعلي عمويي در بخشي از کتاب «دُرد زمانه» درجايي که خاطرات سال 1338 را شرح ميدهد، در مورد زندان سياسي گفته است:  امتداد جاده شوسه به ساختمان محکم و تازهسازي  ميرسيد که برخلاف ساير بناهاي زندان قصر که مصالحشان آجر و گچ بود، از بتنآرمه ساختهشده بود و گفته ميشد از ابتکارات رزمآرا بوده است. با ساختهشدن زندان شماره 2 قصر، کليه زندانيان سياسي تبعيدي به تهران عودت داده شدند و در آن زندان تازهساز جايگير شدند. اين زندان از چهار بند و سه حياط تشکيل ميشد. پس از عبور از در بزرگ آهنين و به دنبال آن از در ميلهاي، به هشتي مربع شکل نسبتاً بزرگي ميرسي که دفتر زندان و درهاي اتاق ملاقات و بندهاي مختلف به آن باز ميشدند. بند يک روبهرو (شمال)، اتاق ملاقات، بند 2 و حياط مربوط در شرق و دفتر زندان، بند 3 و حياط بزرگ در غرب واقع بودند.

شکل دايره مانند زندان

 جزايري در درباره شکل دايره مانند زندان، ميگويد: به اين دليل طراحيشده که هر سهطبقه آن در اثر وجود اين فضاي خالي و بالکنهايي که با حفاظهاي نردهاي پوشيده شدند، در تابستان بهشدت گرم باشد و در زمستان سرد؛ سرمايي که تا مغز استخوان زندانيان نفوذ ميکرده است.

ساختمان زندان سياسي با مساحتي در حدود 5 هزار مترمربع داراي فضاهاي گوناگون و متنوعي است که روايتگر تاريخ انقلاب و مبارزان انقلاب اسلامي است که اين ساختمان نيز شامل محل زندانها، کتابخانه، مرکز مطالعات و موزه است.