نشریه شماره   201   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

كاروانسرا نماد هنر و معماری

شايد در همه کتابهايي كه درباره تاريخ و جغرافياي ايران نوشتهشده و در همه سفرنامههاي جهانگردان، از توجه ايرانيان به راه و ساختمانهاي پيوسته به آن و همچنين راهداري و پست منظم از روزگاران بسيار كهن بسيار سخن رفته باشد. وجود واژههايي چون «ساباط» و «بريد» در زبانهاي زنده جهان كه از گويشهاي ايراني گرفتهشده، بيانکننده اين است كه پهناوري سرزمين و دوري شهرها و آباديهاي ايران و كشورهاي همسايه، ايراني را ناچار كرده كه راههاي امن داشته باشد و منزلبهمنزل و آبادي به آبادي آسايشگاه بسازد و براي اينكه کاروانها در بيابان راه خود را بيابند، برجها برافرازد كه از دور مانند برج دريايي، رهسپاران را راهنمايي كند.

هنر ايراني و صناعت ايرانيان از دوره باستان تاكنون نشاندهنده و نمايانگر ذوق و سليقه آنهاست، تا آنجا كه توانستهاند در بين مسيرها، جادهها و بين شهرها از خود آثاري بهجا بگذارند كه همگي نشان از تمدن والاي آنهاست. يكي از كارهاي عامالمنفعه، ساخت كاروانسرا بود كه بهطور منظم همه راههاي اصلي و مهم براي استراحت كاروانيان بهصورت آبرومندي بنا ميشد. بهطوريکه از مفهوم كاروانسرا استنباط ميشود، وجود اين بناها مرحله پيشرفتهاي از زندگي را مجسم كرده، درواقع شاهرگ حيات اقتصادي و بازرگاني هر دوره را تشكيل ميداد. فاصله زياد بين مراكز تجاري، مداخله عوارض طبيعي، محيط وحشي، بيابان، خطر جنگهاي داخلي متعدد و در بسياري اعصار دستههاي اشرار كاملاً سازمانيافته، صرفنظر از تهديد دائميچادرنشينان و انواع غارتگران، همگي وجود جايگاههاي امن را براي تأمين استراحت كاروانها و ساير مسافران ايجاب ميکرد تا بهسلامت به مقصدشان رهسپار شوند. حتي در عصر هخامنشيان منزلگاهي تأسيسشده بود كه ساكنانش در صورت لزوم در برابر دشمنان به دفاع ميپرداختند. كاروانسراها نماد كاملي از معماري ايراني بود. در هيچ كجا همسويي كاركرد و ساختار را بهتر از اين نميتوان مشاهده كرد، زيرا طرح معمولي قلعه يا ارگ خندق و برج و... به آن تعداد موردنياز چنان پرخرج بود كه اجراشدني نبود.

طرح رباط و كاروانسرا

 رباط و كاروانسرا گاهي بسيار ساده و منحصر به حياط دور بسته است كه حوض يا پايابي در وسط دارد و آخور ستوران در زير سكو و ايوان پيشخوان اتاقها يا كنار صفهها بيرون است و در نقاط سردسير بهجاي حياط، گنبدخانه اي در ميان دارد و گاه علاوه بر اتاق و ايوان و حياط داراي باره بند، انبار، بازار، بالاخانه، برج و غلافخانه است. در دالان كاروانسراهاي مجلل و باشكوه چند حجره آراسته براي پذيرايي از مسافران نامدار و سرشناس ساختهشده و گاهي در بالاي سردر، چند اتاق خوشمنظر و مجلل دارد. درباره بند و اصطبل كاروانسرا، صفهها و تختگاههايي براي ستوربانان ساختهشده و در مدخل اصطبل اتاقهايي پاكيزه است كه ازيکطرف به حياط كاروانسرا و از سوي ديگر از ميان رخنه و روزني درون باره بند را مينگرد و به نظر ميآيد كه اين اتاقها به سران و يا بهاصطلاح «چاروادارها» اختصاص داشته است.

انواع كاروانسرا

ازآنجاييکه ساخت كاروانسراهاي ايران بهطور گسترده از دوره صفويه شروعشده، لازم است در تقسيم آن به همه عوامل از وضع آب و هوايي گرفته تا شيوه معماري منطقه توجه كرد.در درجه اول كاروانسراهاي ايراني را ميتوان به گروههاي زير تقسيمبندي كرد:

الف-كاروانسراهاي كاملاً پوشيده كوهستاني

اين نوع كاروانسراها از توقفگاههاي كوچك كنار راهها تا ساختمانهاي سلطنتي زمان شاهعباس را شامل ميشود. نمونه ساده اين نوع كاروانسراها عبارتند از: اتاقهاي گنبددار مركزي با يك رديف اتاق گنبددار با تعدادي اصطبل در همان رديف. بيشتر كاروانسراهاي كوهستاني داراي اجاقهاي متعدد يا بخاري ديواري در داخل اتاقها هستند. همچنين اين نوع كاروانسراها از هر طرف بسته و پوشيده بوده، بهراحتي ميتوان جلوي بادهاي مداوم و برفهاي زمستاني و تگرگهاي بهاري و پائيزي را گرفت و كاروانيان از اينگونه آسيبها در امان بودهاند. از نمونههاي جالب اين گروه كاروانسراها، ميتوان كاروانسراي «شبلي» در آذربايجان و كاروانسراي «گدوك» در جاده فيروزآباد را نام برد.

ب- كاروانسراهاي كرانه خليجفارس

به علت اوضاع اقليمي و جغرافيايي کرانههاي خليجفارس، كاروانسراهاي اين منطقه معماري ويژهاي دارند. اين كاروانسراها بهطور عام حياط مركزي نداشته و شامل بنايي چهارگوش با اتاق مركزي صليبيشکل و اتاقهاي جانبي با يك سكوي سنگي دورتادور ساختمان ساختهشده و همه اتاقها به خارج بنا راه دارند تا بادهاي خنك ساحلي را به ساختمان برسانند. تنوع اين كاروانسراها ازنظر معماري نيز حائز اهميت است. از نمونههاي جالب اين گروه ميتوان به كاروانسراي «قلعه پهلو» در غرب جاده بندرعباس اشاره كرد.

ج - كاروانسراهاي حياط دار مركز ايران

بهترين، مهمترين و زيباترين كاروانسراهاي ايران در اين گروه قرار دارند. اين گروه از كاروانسراها نيز از نظر معماري به گونههاي زير تقسيم ميشوند.

كاروانسراي مدور

تعداد كمياز كاروانسراهاي ايران با نقشه مدور بناشده است. اين نوع كاروانسراها بسيار جالبتوجه و از نظر معماري حائز اهميت فراوان است. در حال حاضر فقط دو نمونه «رباط رکنالدين» در جاده يزد - كرمان و كاروانسراي «زيزه بين» كاشان و نطنز از اين گروه شناختهشدهاند.

كاروانسراهاي حياط دار چندضلعي

 اين گروه از كاروانسراها به شكل چندضلعي (اغلب 8 ضلعي) و همانند كاروانسراهاي مدور بسيار زيبا بناشده و زمان ساخت آنها دورهاي است كه در معماري كاروانسراها پيشرفت قابل ملاحظهاي به وجود آمده است. ازنظر تعداد، كاروانسراهاي چندضلعي نيز همانند كاروانسراهاي مدور، اندك و فقط نمونههاي نادري از آنها در سراسر ايران باقيمانده است. زيباترين نمونه اين گروه كاروانسراي امينآباد، خان خوره، چهار آباده و ده بيد جاده اصفهان - شيراز است كه به شكل هشتضلعي و در دوره صفويه ساختهشده و نشاندهنده شيوه معماري اصفهاني است. كاروانسراهاي چندضلعي از داخل و خارج قرينه، ولي كاروانسراهاي مدور از خارج دايره شكل و در داخل چندضلعي است.

كاروانسراهاي دو ايواني

 تعدادي از كاروانسراهاي ايراني را همانند مساجد و مدارس و ساير بناهاي مذهبي به شكل مربع يا مستطيل ساختهاند. بهطور عام ايوانهاي اين كاروانسراها يكي در مدخل ورودي و ديگري روبه روي آن قرار دارد. از نمونههاي باقيمانده اين كاروانسراها ميتوان كاروانسراي چاه خوشاب و دوكوهك را نام برد.

كاروانسراها با تالار ستوندار

تعدادي از كاروانسراهاي ايوان با تالار ستوندار بنا شده و از آنها اغلب براي اصطبل استفادهشده است. نمونهاي از اين كاروانسراها عبارتند از: كاروانسراي عسكرآباد بين جاده تهران- قم و كاروانسراي خاتونآباد در كيلومتر 25 جاده تهران- گرمسار.

كاروانسراي چهار ايواني

 احداث بناهاي چهار ايواني حياط مركزي، سابقه طولاني در معماري ايران داشته است كه نمونه آن را ميتوان در دوره اشكاني (كاخ آشور) ملاحظه كرد و در ادوار اسلامياز طرح چهار ايواني براي بنياد بناهاي مذهبي و غيرمذهبي مانند مدارس، مساجد، مقبرهها و كاروانسراها استفادهشده و تقريباً اين طرح، نقشه ثابتي براي احداث اينگونه بناها شد. بخصوص از دوره سلجوقي به بعد كاروانسراهاي بسيار با طرح چهار ايوان ساخته شد كه آثار آن در تماميايران پراکندهشده است. گرچه گروه كاروانسراهاي چهار ايواني به شكل مربع يا مستطيل بناشده و ازنظر نقشه به هم شباهت دارند، ولي در جزئيات مانند شكل داخل و خارج دروازههاي ورودي، برجها و ترتيب قرار گرفتن اصطبلها، داراي ويژگيهاي متفاوتي هستند.