چگونه در زلزله زنده بمانيم

شمار نشریه : 159


دکترسيد محمد سيد معصومي*

بررسی زلزله‌های داخل کشور و تفاوت قابل‌توجه میزان تلفات ایران و ترکیه نسبت به کشورهایی مثل ژاپن، نیاز به یک نگرش جدی به مقوله زلزله در کشور را بسیار جدی جلوه می‌کند . مقاوم‌سازی سازه یکی از بدیهی‌ترین ایده‌ها و الگوهای مقابله با زلزله بوده و در هر جمع علمی و غیرعلمی نمی‌توان منکر آن بود ، ولی به نظر می‌رسد وقتی این ضعف به صورت گسترده در سطح ساختمان‌ها مشاهده می‌شود باید در کنار این مهم به راهکارهای دیگر کاهش تلفات زلزله که سریع الاثر می‌باشند، پرداخت .از مهم‌ترین راهکارها آموزش رفتارهای صحیح انسانی هنگام زلزله است که با آگاهی دادن به مردم و ایجاد فرهنگ تقابل با زلزله در مدتی کوتاه می‌توان به کاهش تلفات زلزله کمک کرد .

در این بخش به تفسیر واژه‌های مهم و ضروری مفید هنگام زلزله می‌پردازیم و در قسمت‌های بعدی اقدامات لازم قبل از زلزله ، حین زلزله ، و بعد از زلزله را شرح خواهیم داد.

1- حفظ جان در محل‌های امن ساختمان

برخلاف آموزه‌های قدیمی و حتی متأسفانه برخلاف روش‌های غلط بعضی سازمان‌ها، باید آگاه باشیم که هنگام زلزله (جز در شرایطی که در طبقه همکف و نزدیک درب خروج هستیم) به هیچ‌وجه نباید فکر خروج از ساختمان باشیم. حتی در مواردی ممکن است خروج از ساختمان ما را به محیط امن تری هدایت نکند، چرا که ممکن است خطر سقوط قطعات نمای ساختمان‌ها و شیشه‌های آنها و... وجود داشته باشد. با شروع زلزله ضمن حفظ خونسردی کامل و انصراف از خروج از ساختمان باید به محل‌های امن از قبل تعیین‌شده پناه برد تا زلزله خاتمه یابد.

حال به بررسی سه واژه آشنا (مکان‌های امن ساختمان، DCH و مثلث حیات) می‌پردازیم و واژه چهارم که احتمالاً تاکنون برخورد نداشته‌اید "جان‌پناه زلزله" را در مقالات بعدی توضیح خواهم داد .

الف) مکان‌های امن

محل‌هایی هستند که آسیب‌پذیری در آن نقاط کمتر باشد. معمولاً گوشه‌های اتاق، کنار ستون‌های اصلی ساختمان، زیر میزهای محکم و سنگین، زیر تاق‌های محکم، داخل راهروها و کنار دیوارهایی که پشت آنها خالی نباشد. توجه داشته باشید که این مکان‌ها نباید نزدیک پنجره‌ها یا آینه‌ها، زیر اشیای سنگین که امکان افتادن دارند، نزدیک اجاق‌گاز، یخچال، زیر کابینت‌ها، کتابخانه‌ها و یا چهارچوب در‌ها باشد. برعکس مکان‌های امن، این مواردی که ذکر شد جزو مکان‌های خطرناک محسوب می‌شوند و در هنگام وقوع زلزله باید از آنها دور شد.

ب) DCH (Drop, Cover, Hold on)

DCH یعنی نیم خیز شوید، پناه بگیرید، نگهدارید (یعنی حالت خود را حفظ کنید) .از سال‌ها قبل، روش "نیم‌خیز شوید، پناه بگیرید، نگهدارید (DCH)" توصیه شده است و به عنوان یک روش قابل‌قبول در مجامع بین‌المللی برای واکنش مناسب هنگام وقوع زلزله، شناخته می‌شود. روش DCH با هدف جلوگیری از رفتارهای بی‌توجه و خطرناک معرفی شده است تا در اثر زمین‌لرزه صدمه کمتری به افراد وارد گردد.

در این روش، به افراد آموزش داده می‌شود که هرزمان زلزله را حس کردند، به سمت زمین روی زانوی خود نیم‌خیز شده تا تعادل خود را حفظ کنند (Drop)، یک مکان مناسب مانند زیر یک میز محکم پیدا کنند و یا کنار یکی از دیوارهای داخلی پناه بگیرند (Cover) (دیواری که در پشت آن فضای خالی نباشد). در مرحله بعد (Hold on) فرد باید خود را به در همان حالت نگه دارد و از سر و گردن خود مراقبت نماید و همان جا بماند تا لرزش‌ها متوقف گردد.

تصویر 4- روش DCH

ج) مثلث حیاتی

هنگام زلزله ‌ ساختمان‌ها تخریب می‌شوند و وزن سقف كه بر روی اشیای سنگین و مبلمان فرود می‌آید، آنها را درهم می‌كوبد و فضای خالی را در كنار آنها ایجاد می‌نماید. این فضا همان مفهومی است كه به آن مثلث حیات (Triangle Of Life) گفته می‌شود. هر اندازه اشیاء بزرگ‌تر و محكم ‌تر باشند، كمتر فشرده می‌شوند و هر اندازه كمتر فشرده شوند، فضای خالی كه احتمال زنده ماندن افرادی را كه به آن پناه می‌برند، بیشتر می‌شود. تصاویر ساختمان‌های فروریخته را در تلویزیون نگاه كنید. مثلث‌هایی كه شکل‌گرفته‌اند را شمارش كنید. آنها در اكثر نقاط وجود دارند و از معمول‌ترین اشكالی هستند كه در میان آوار به راحتی می‌توانید مشاهده نمایید.

مثلث حیاتی فضایی مثلثی شکل کنار اشیای سنگین مانند مبل، میز کار، ماشین و یا هر وسیله سنگینی که حاشیه طولانی دارد، می‌باشد. این فضا مثلاً در هتل‌ها می‌تواند فضای کنار تخت خواب باشد.

• توجه داشته باشیم همیشه نمی‌توان از مثلث‌های حیاتی توقع امنیت داشت. کلاً در ساختمان‌هایی که دارای سقف‌هایی از آجر و گل هستند، دنبال مثلث حیاتی نگردید. فقط ساختمان‌هایی با سازه فولادی یا بتنی که در زلزله‌های شدید معمولاً سقف به صورت یکپارچه سقوط می‌کند، مثلث حیاتی مفید می‌باشد.

• خوب است در منزل یا محل کار خود این مثلث‌های حیاتی را در شرایطی که آرامش و ثبات برقرار است بیابید و تمرین کنید و همیشه این محل‌ها را در صورتی که ساختمان شما دارای سازه‌ای بتنی یا فولادی می‌باشد به خاطر داشته باشید.

• دستور استفاده از مثلث‌های حیاتی هم بدین گونه است که بااحساس نمودن شروع زلزله بلافاصله در محل مربوطه دراز کشیده، حالت جنینی و یا نیمه جنینی به خود بگیرید و از دو طرف سر و گردن، خود را با بازوان و دست‌های خود بپوشانید تا زلزله تمام شود.

مثلث امن دارای معایبی است که در حوصله این مقاله نیست ، لیکن به عنوان یک محل امن در ساختمان‌هایی با سازه فلزی یا بتنی که سقف یکپارچه دارند، پذیرفته‌شده می‌باشد.

تصویر 5- چند نمونه از مثلث حیاتی

قیاس روش "DCH" با "مثلث حیاتی"

با در نظر گرفتن آنچه در بالا ذکر شد، می‌توان نتیجه گرفت ؛ جز در مواردی که ساختمان به کلی فرومی‌ریزد، روش DCH انتخاب بهتری نسبت به روش "مثلث حیات" است، زیرا این روش بهتر می‌تواند فردی را که در معرض خطر سقوط اشیای غیر سازه‌ای در ساختمان است، حفاظت نماید. در این مورد، مثلث حیات نه تنها جان افراد را تهدید می‌کند بلکه آنها را در معرض خطرات احتمالی قرار می‌دهد. اگرچه هنگامی که یک ساختمان فروپاشی‌های اساسی سازه‌ای را تجربه می‌کند و سقف سقوط می‌کند، هم دو موقعیت زیر را می‌توان پیش‌بینی کرد:

1) سازه از آجر و گل، بدون هیچ اسکلت فولادی یا بتنی ساخته شده است. این سازه به آواری از آجر و گل تبدیل خواهد شد و فضاهای خالی در کنار اشیای سنگین به وجود نخواهد آمد. اگر افراد در طبقه اول باشند و زمان کافی برای خروج از ساختمان وجود داشته باشد، بهترین انتخاب می‌تواند ترک ساختمان باشد. در حالت دیگر، با توجه به این واقعیت که مصالح ساختمان آجری سبک تر از ساختمان بتنی است ( بسته به سنگینی سقف)، احتمال شکستن میزهای سنگین و محکم، کمتر از سازه‌های بتنی بوده و بنابراین شانس زنده ماندن فرد در آنجا بیشتر است. بنابراین، در چنین سازه‌هایی روش "DCH" می‌تواند مفید تر از روش " مثلث حیات " باشد.

در سازه‌های دارای فولاد و بتن، که سقف به شکل پنکیکی و یک تکه روی اشیای محکم و سنگین فرو می ریزد، احتمال ایجاد فضاهای خالی مثلثی وجود دارد. در این حالت، توصیه‌های "DCH" عملی نیست، زیرا فرض می‌شود که سنگینی سقف، میز، مبل و یا تختخوابی فردی را که زیر آن پناه گرفته را خردکرده و می‌تواند موجب آسیب‌ها و صدمات زیادی گردد. بنابراین، توصیه‌های "مثلث حیات" می‌تواند به دلیل ایجاد فضای خالی کنار اشیای محکم و سنگین سبب نجات افرادی گردد که کنار آنها هستند و نجات‌یافتگان را می‌توان در فضاهایی که به اندازه کافی برای نجات یک نفر بزرگ هستند، در کنار آوارهای فروریخته پیدا نمود که این فضا را "فضای خالی نجات" می‌نامند.

*رئيس هیئت‌مدیره

شركت ايمن زلزله سديد