هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   159   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

زنان؛ بانیان شکوفایی معماری


گروه معماری دکوراسیون : معماری، علمی هنرمندانه و یا هنری عالمانه است؟ شاید تا آنجا که به دانستن مربوط می‌شود ، علم و آنجا که پای توانستن به میان می‌آید ، هنر است. معماری در تحول کیفی هنر ایران ، به خصوص دوران حکومت تیموریان و صفویان، از اهمیت خاصی برخوردار بوده و این مسئله را می‌توان به خوبی در آثار چشمگیر به‌جامانده از آن دوران مشاهده نمود. نکته مورد توجه در معماری این حکومت‌ها حضور بی‌نظیر زنان و تأثیر مستقیم آنها در خلق بناهایی بی‌مانند است که در هیچ یک از دوران معماری ایران به چشم نمی‌خورد.

در اسلام هیچ قانونی نیست که زنان را از تملک املاک و دارایی‌ها منع کند بنابراین از لحاظ نظری این امکان برای زنان این دوره‌های تاریخی وجود داشت که به خلق بناهای باشکوهی بپردازند. اینکه گفته می‌شود ؛ معماری از بانیان تحول کیفی هنر ایرانی است به این دلیل است که حاکمان و فرمانروایان تیموری و اوایل دوره صفوی مهم‌ترین حامیان فرهنگ ایرانی بودند.

بررسی اجمالی تر نشان می‌دهد که حتی رابطه نزدیکی میان سیاست هنری ، سیاست مذهبی، قانون‌گذاری و حاکمان این دوران وجود داشته است. بعضاً شاهد هستیم که در خلال حکومت زنان در آن دوره زیباترین بناها از ترکیب هنر ملی و معماری اسلامی شکل گرفت و گوهرشاد در مشهد ، حاصل حمایت زنان در آن عصر است. این زنان کارفرمایان مدبر و بانیان باهمتی بودند که در طول زندگی خود ، آثار باشکوهی بر پا کردند که امروزه تعدادی از آنها جزو یادمان‌های مهم معماری دوران اسلامی محسوب می‌شوند. شاید ظرافت و زیبایی معماری این دوره ، ریشه در احساسات ظریف و ذوق موزون پسند زنانی دارد که خود بانی حمایت از این شیوه معماری در ایران شدند.

فعالیت‌های فرهنگی که تیمور برای معرفی تصویری از خود انجام داده بود، در سراسر سده پانزدهم میلادی به پیشرفت خود ادامه داد. نویسندگان مسلمان و اروپایی ، کاملاً تاکید داشته‌اند که نقاشی و معماری بسیار مورد تشویق و حمایت دربار تیموری در سمرقند بوده است. تیمور ،هنرمندان بومی را همراه با خود از بغداد و دیگر شهرها به اقامتگاه جدیدش در سمرقند انتقال می‌داد. به فرمان او منابع، مواد ، طرح‌های معماری و مقادیری زیاد از غنایم کشورهای فتح‌شده به این شهر منتقل شد. شاید یکی از دلایل حضور چشمگیر زنان را در دوران تیموری بتوان در علاقه وافر تیمور و جانشینان وی به خلق آثار معماری باشکوه دانست که موجب شد راه برای فعالیت بانوان نیز باز باشد.

تیمور، اعضای خاندان به ویژه همسرانش را برای ساخت بناهای تاریخی تشویق می‌کرد. «سارا ملک خانم» مدرسه‌ای مقابل مسجد جامع تیمور در سمرقند ساخت. همسر دیگر او «تومان آغا» در «شاه زنده» خانقاهی بنا نهاد. برخی دیگر از همسران و خواهرانش نیز در آن مکان مقبره‌هایی ساختند. «شاه زنده» یک نمونه ازمیراث‌هایی است که می‌تواند نماد تبلور جایگاه معماری در میان خاندان سلطنتی تیموری باشد.

بعد از مرگ تیمور ، شاهرخ در حوزه جغرافیایی خراسان و ماوراءالنهر به حکومت رسید و طی 15 سال حکومت ، قلمرو خود را گسترش داد و پایتخت را از سمرقند به هرات تغییر داد. از جمله دستاوردهای هنری زمان وی ، ساخت آثار معماری باشکوه و مرمت شهرها و نواحی ویران‌شده در دوران تیمور بود. شاهرخ برنامه‌ای وسیع و پرخرج در زمینه معماری ، با حمایت و نظارت خود و همسرش گوهرشاد ، پایه‌ریزی کرد. توجه تیموریان نسبت به مذهب را می‌توان از راه ساخت بناهایی چون مساجد، مدارس و زیارتگاه‌های بی‌شمار به اثبات رسانید. همچنین در اوایل سده نهم قمری، «گوهرشاد خاتون» خراسان را به مرکزی در زمینه ابداع معماری تبدیل کرد. در دوران حکومت شاهرخ، با توسعه خط مشی‌های سیاسی ، اقتصادی و مذهبی ، فضایی شکل گرفت که در آن حمایت هنری بر پایه توازنی فوق‌العاده میان اعضای خانواده حکومتی به شکوفایی رسید. بعضی از زنان خاندان صفوی نیز در سده شانزدهم میلادی ، نقش مهمی در پیشرفت هنر معماری ایران داشتند و در این راستا موقوفه‌های بسیاری برای مصارف فرهنگی و مذهبی از خود به جای گذاشتند. به طور مثال خواهر شاه طهماسب «سلطان خانم» مشوقی موفق و بسیار تأثیرگذار بود. وی در همان سال‌ها امر وقف به نام چهارده معصوم را در حوزه بناها رواج داد. «پری خانم» و «خیرالنساء بیگم» دو شاهزاده دیگر هستند که در آن زمان از هنرمندان حمایت می‌کردند.

از آنجا که در جوامع قبیله‌ای، زنان به لحاظ مشارکت در امور و مسائل گوناگون همراه و همکار مردان بوده و پا به پای آنها تلاش و تکاپو می‌کردند لذا در عصر تیموری و صفوی نیز به علت خصلت قبیله‌ای ، زنان از حقوق و امتیازات بیشتری برخوردار بودند. این زنان نه تنها در امور خانوادگی توانا بودند بلکه به دلیل لیاقت خویش در اداره ایالت‌ها و امور سیاسی نیز سهم داشتند و دخالت می‌کردند و در این مسیر آثار حضور خود را با بناهایی به‌جامانده از آن دوران که ماحصل تلاش‌های بی‌شمار سال‌های دور آنهاست، به آیندگان هدیه نمودند. یکی از مدارک معتبر دیگری که برای اثبات حضور زنان در هنر معماری این دوره می‌توان بر آنها استناد نمود، وقف نامه‌ها هستند.

ما از زمانی صحبت می‌کنیم که در آن زنان آزادی ورود به اجتماع را نداشتند و در صورت ورود به اجتماع ، حتماً باید با پوشش کامل و با نظارت خانواده می‌آمدند. به نظر می‌رسد که زنان در دوران تیموری و صفوی حق کار و مالکیت داشتند اما با شرایط اجتماع بسته آن زمان خود شخصاً کار نمی‌کردند بلکه با سرمایه آنها کار انجام می‌شد. در این دوران زنانی برجسته از دربار و اشراف را می‌توان دید که مالک چند پارچه آبادی بوده و مباشرانی داشته‌اند که از طریق آنها فعالیت تجاری صورت می گرفته است.

تمام نکاتی که به آن اشاره شد، همگی بیانگر اندیشه‌های توسعه‌یافته زنانی است که با تمام شرایط محیطی سختی که در عصر خود به جان می‌خریدند ، همگی طلایه‌داران هنری بوده‌اند که امروز پس از سال‌های بسیار هنوز نقطه عطفی ازحضور زنان در تاریخ جامعه ایرانی است.