هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   200   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

پایه گذار مهندسی نوین ایران

دارالفنون كه نخستين و بزرگترين مدرسه به سبك جديد است، 162 سال پيش در روز يكشنبه نهم ديماه 1231 خورشيدي افتتاح شد. تأسيس دارالفنون، يكي از اقدامات چشمگير ميرزاتقيخان اميركبير است كه حاصل آن، برآمدن نامدارترين چهرههاي علمي، ادبي و هنري ايران بوده است. انديشه اميركبير در تأسيس دارالفنون نتيجه مجموع آموختههاي او بود. وي آكادمي و مدرسههاي مختلف روسيه را ديده بود و در كتاب جهاننماي جديد كه به ابتكار و زير نظر خودش ترجمه و تدوينشده بود، شرح دارالعلومهاي همه كشورهاي غربي را در رشتههاي گوناگون علم و هنر با آمار شاگردان آنها خوانده بود و از بنيادهاي فرهنگي دنياي جديد خبر داشت.

ساخت بنا

در سال 1228 خورشيدي ميرزا تقيخان اميركبير فرمان داد در شمال شرقي ارك شاهي تهران بناي مدرسهاي را به سبك مدارس عالي اروپا به نام دارالفنون آغاز نمايند. نقشه آن را ميرزا رضاي مهندس كه در زمان عباس ميرزا براي تحصيل به انگلستان رفته بود كشيد و محمدتقي خان، معمارباشي دولت آن را ساخت. سردر زيباي دارالفنون را لرزاده، معمار معروف پديد آورد و خط چشمنواز بالاي آن از عبدالحميد ملكالكلامي ملقب به اميرالكتاب است. چهار طرف مدرسه را پنجاه اتاق منقش و مذهب هرکدام به طول و عرض چهار زرع ساخته و جلو آنها را ايوانهاي وسيع بنا نمودند. در گوشه شمال شرقي تالار تئاتر احداث شد. در ورودي دارالفنون بهطرف خيابان ارك «باب همايون» باز ميشد. در كنوني آن در خيابان ناصرخسرو بعدها ساخته شد و مدتها پس از اجراي ساختمان اوليه، قسمتهاي ديگري به آن افزوده شد.

استخدام معلمان

درحاليکه حدود يك ماه از آغاز ساختمان مدرسه ميگذشت، اميركبير ژان داودخان، مترجم اول دولت را براي استخدام 6 نفر معلم به اتريش فرستاد. نظر اميركبير آن بود كه معلمان خارجي بايد از مداخله در امور سياسي مملكت خودداري نمايند و تنها به كار تدريس بپردازند. به همين دليل با استخدام معلمين روسي و انگليسي و فرانسوي مخالف بود و مايل بود كه معلمان موردنظر خود را از اتريش كه در امور داخلي ايران دخالت نميکرد، استخدام نمايد. پس از چندي اميركبير سه نفر ديگر را به گروه ششنفري فوقالذكر افزود: يك نفر داروساز جهت تعليم كيمياي فرنگي (شيمي)، فيزيك و داروسازي و دو نفر هم معدنچي كه بتوانند در معادن كار كنند و يا بهاصطلاح سركارگر خبره باشند. ترتيب كار استخدام هفت معلم انجام گرفت مگر دو معدنچي كه براي كار در معادن در نظر گرفتهشده بودند. ژان داودخان با هرکدام قرار نامه جداگانهاي امضاء نمود و مدت خدمت هر يك را پنج سال و حقوق سالانه هرکدام را حدود ششصد تومان معين نمود و براي مخارج رفتوآمد هرکدام نيز چهارصد تومان در نظر گرفت. تخصص هفت معلمي كه بهاينترتيب از اتريش استخدامشده و از طريق قسطنطنيه و ارمنستان و پس از تحمل مشقات فراوان وارد تهران شدند، ازاينقرار بود: معلم مهندسي يک نفر، معلم پيادهنظام و تاكتيك نظامي يک نفر، معلم توپخانه يک نفر، معلم سوارهنظام يک نفر، معلم معدن شناسي يک نفر، معلم طب و جراحي و تشريح يک نفر، معلم علوم طبيعي و داروسازي يک نفر.

اميركبير براي تكميل عده استادان و تنظيم برنامه درسهاي دارالفنون از ميان اتباع فرنگي كه در خدمت دولت بودند، هيئت مترجمان دولتي و نيز از ايرانياني كه در فرنگستان درسخوانده بودند، چند تن را براي تدريس و يا مترجمي معلمان خارجي برگزيد.

افتتاح

سرانجام دارالفنون روز يكشنبه نهم ديماه 1231 خورشيدي (پنج ربيعالاول 1368 قمري و سيزده روز پيش از كشته شدن اميركبير) بهطور رسمي گشايش يافت. بدين ترتيب بيست سال پيش از تأسيس دارالفنون توكيو و سه سال پس از تأسيس دارالفنون اسلامبول، دارالفنون ايران به دست صدراعظم بزرگ ايران، ميرزا تقيخان اميركبير ايجاد شد. متأسفانه بنيانگذار دارالفنون يك ماه قبل از افتتاح مدرسه معزول شد و فرصت نيافت برنامه وسيع خود را شخصاً دنبال كند. وي 13 روز بعد از آغاز به کار دارالفنون در حمام فين كاشان به دستور ناصرالدينشاه به قتل رسيد.

سازمان مديريت

اميرکبير پيش از آنکه عزل شود ميرزا محمدعليخان، وزير امور خارجه را كه با وضع اروپا آشنا بود به سمت رياست دارالفنون برگزيد. دارالفنون در آن زمان از چنان اهميت و منزلتي برخوردار بود كه رضاقليخان هدايت، مؤلف معروف، به نظامت (مديريت داخلي) آن برگزيده شد و به اين منظور از شيراز به تهران كوچ كرد. دارالفنون ابتدا جزو تشكيلات دربار بود و رئيس مدرسه با حمايت و زير نظر شخص شاه در كليه امور مدرسه استقلال كامل داشت و معلمان با اجازه شاه عزل و نصب ميشدند. اين مدرسه تا چهار سال پس از افتتاح زير نظر يكي از شاهزادگان و يا رجال درباري اداره ميشد و ازآنپس زير نظر وزارت علوم كه اولين وزير آن اعتضاد السلطنه بود قرار گرفت. بودجه دارالفنون در سال تأسيس 7750 تومان بود و حدود 10 سال بعد بودجه آن به 30 هزار تومان رسيد.

محصلان

نخست در نظر بود كه 30 نفر شاگرد 14 تا 16 ساله در دارالفنون پذيرفته شوند، اما اين عده در اولين سال افتتاح از 100 نفر هم بيشتر شد. رشتههاي درسي دارالفنون و تعداد شاگردان آن در بدو تأسيس بهقرار زير بوده و هر رشته در مكان خاصي از ساختمان مستقر بوده است:

رشته مهندسي 12 نفر

رشته طب و جراحي 20 نفر

رشته فيزيك و شيمي و داروسازي 7 نفر

رشته معدن شناسي 5 نفر

رشته توپخانه 26 نفر

رشته پيادهنظام 39 نفر

رشته سوارهنظام 5 نفر

جمع 114 نفر

حدود 10 سال بعد از آغاز به کار دارالفنون، عده شاگردان 387 نفر بهقرار زير ثبتشده است:

رشتههاي سهگانه: توپخانه، پيادهنظام و سوارهنظام 75 نفر

رشتههاي مختلف علم و فن 140 نفر

رشته زبان فرانسه 45 نفر

رشته زبان انگليسي 37 نفر

رشته زبان روسي 10 نفر

رشته نقشهكشي (نقشهبرداري) 80 نفر

جمع 387 نفر

شاگردان شعبههاي مختلف دارالفنون، لباس مخصوص به خود داشتند و با اجازه شاه به مدرسه راه مييافتند. سالي دو دست لباس تابستاني و زمستاني بهرايگان به آنها داده ميشد و ناهار را نيز به خرج مدرسه در آنجا ميخوردند. شاگردان کمکهزينه تحصيلي يا مقرري دريافت ميكردند و به شاگردان خوب انعام نيز داده ميشد، ولي مقرري شاگردان از سال 1276 خورشيدي قطع شد. مدرسه، طبيب مخصوص نيز براي درمان شاگردان گمارده بود. پس از پايان دوره تحصيلي هر رشته، از محصلان امتحان به عمل ميآمد و در صورت توفيق نام آنان جزو فارغالتحصيلان آن رشته اعلام ميشد. جشن فارغالتحصيلي رشتههاي درسي با مراسم خاصي برگزار ميشد و شخص شاه دانشنامه فارغالتحصيلان را به آنها ميداد. اولين جشن فارغالتحصيلي در سال 1135 خورشيدي برگزار شد. در دارالفنون علاوه بر دروس اساسي، درس زبان خارجه براي كليه شاگردان اجباري بود و سه زبان فرانسه، انگليسي و روسي تدريس ميشد. سازمان آموزشي دارالفنون نظير سازمان دانشگاهها بود و اداره هر درس با يك نفر استاد و يك يا چند نفر دانشيار كه سمت معاونت او را داشتند بود. استادان ابتدا از ميان اروپاييها و معاونان از ميان فارغالتحصيلان مدرسه انتخاب ميشدند.