نشریه شماره   199   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

یلدای ایرانی در خانه ایرانی

شب يلدا در بين ايرانيان و فارسي زبانان از حرمت و اعتبار فراواني برخوردار است. مردم روزگاران دور و گذشته، که کشاورزي، بنيان زندگي آنان را تشکيل ميداد و در طول سال با سپري شدن فصلها و تضادهاي طبيعي خوي داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعاليتهاي خود را با گردش خورشيد و تغيير فصول و بلندي و کوتاهي روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظيم کنند.

آنان ملاحظه ميکردند که در بعضي ايام و فصول روزها بسيار بلند ميشود و در نتيجه در آن روزها، از روشني و نور خورشيد بيشتر ميتوانستند استفاده کنند. اين اعتقاد پديد آمد که نور و روشنايي و تابش خورشيد نماد نيک و موافق بوده و با تاريکي و ظلمت شب در نبرد و کشمکشاند.  از اين روز به بعد، مسير جابجاييهاي طلوع خورشيد معکوس شده و دوباره بسوي بالا و نقطه انقلاب تابستاني باز مي‌‌گردد.

يلدا در افسانهها و اسطورههاي ايراني حديث ميلاد عشق است که هر سال در «خرم روز» مکرر ميشود.  ماه دلداده مهر است و اين هر دو سر بر کار خود دارند که زمان کار ماه شب است و مهر روزها بر ميآيد. ماه بر آن است که سحرگاه، راه بر مهر ببندد و با او در آميزد، اما هميشه در خواب ميماند و روز فرا ميرسد که ماه را در آن راهي نيست. سرانجام ماه تدبيري ميانديشد و ستاره اي را اجير ميکند، ستاره اي که اگر به آسمان نگاه کني هميشه کنار ماه قرار دارد و عاقبت نيمه شبي ستاره، ماه را بيدار ميکند و خبر نزديک شدن خورشيد را به او ميدهد. ماه به استقبال مهر ميرود و راز دل ميگويد و دلبري ميکند و مهر را از رفتن باز ميدارد. در چنين زماني است که خورشيد و ماه کار خود را فراموش ميکنند و عاشقي پيشه ميکنند و مهر دير بر ميآيد و اين شب، يلدا نام ميگيرد. از آن زمان هر سال مهر و ماه تنها يک شب به ديدار يکديگر ميرسند و هر سال را فقط يک شب بلند و سياه و طولاني است که همانا شب يلداست.

در گذشته، آيينهايي در اين هنگام برگزار ميشده است که يکي از آنها جشني شبانه و بيداري تا بامداد و تماشاي طلوع خورشيد تازه متولد شده، بوده است. جشني که از لازمههاي آن، حضور کهنسالان و بزرگان خانواده، به نماد کهنسالي خورشيد در پايان پاييز بوده است، و همچنين خوراکيهاي فراوان براي بيداري درازمدت که همچون انار و هندوانه و سنجد، به رنگ سرخ خورشيد باشند. در اين شب فال گرفتن از کتاب حافظ مرسوم است.

با اين همه بايد دانست که آييني اين چنين پابرجا و ديرسال در طول سده هاي متوالي در کانون خانواده و در زير سقفي به نام خانه برگزار شده است و در حقيقت روح و کالبد جشن شب يلدا را به يک تعبير مي توان خانه هايي دانست که در زير سقف آن خانواده ها جمع شده اند و اين آيين باستاني را بر پا داشته اند.