نشریه شماره   199   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

فصلي تازه در تاريخ نفـت

در جديدترين نشست کشورهاي عضو اوپک، قيمت نفت در پايينترين سطح خود در 5 سال گذشته تعيين شد . توليدكنندگان بزرگ نفت مانند عربستان سعودي و روسيه، ايران ،ونزوئلا و مصرفكنندگان بزرگي مانند ايالاتمتحده و چين همگي از وضعيت جديد متأثر خواهند شد و ژئوپلتيك منطقه خاورميانه، اتحاد اعضاي اوپك و اشتغال بسياري از نيروي كار آمريكا و اروپا تغيير خواهد كرد ، همچنان که هماكنون نيز پايين آمدن قيمت نفت بر روي بليتهاي هوايي در آستانه كريسمس تأثير گذاشته است.

از يکسو ميتوان عنوان كرد تغيير جديدي روي نداده و در دهه 70 شمسي نيز قيمت نفت به بشكهاي زير 20 دلار رسيد، اما به نظر ميرسد ماهيت انرژي جهان در حال تغيير  است و 166مين نشست اوپك تنها آغازي بر سري رويدادهايي خواهد بود كه در آينده آشكارتر ميشوند. با كشف ذخاير  عظيم نفتي در ايالاتمتحده سهم اوپك اكنون تنها به يکسوم کاهشيافته و در كنار آن هشدارهايي مبني بر گازهاي گلخانهاي، كشورها را به توسعه  و استفاده بيشتر انرژيهاي نو تشويق كرده است. كشورهايي كه زماني تمام نفت جهان را ميبلعيدند اكنون اشتهاي كمتري پيدا كرده و يا در مصرف خود صرفهجوتر شدهاند. در يککلام ميتوان چنين برداشت کرد که پارادايم انرژي ديگر پارادايم دهه 70 ميلادي نيست كه افزايش نفت باعث تغييرات سياسي زيادي در کشورهاي مختلف شد.

چه چيزي تغيير كرده است

آخرين گزارش آژانس بينالمللي انرژي (IEA) مستقر در پاريس بسياري از رويكردهاي انرژي را تغيير داده و همين گزارش بعد از نشست اوپك باعث كاهش قيمت نفت شد. بر اساس اين گزارش قيمت نفت نهتنها باز هم كاهش خواهد يافت بلكه در سالها و حتي دهههاي آينده در سطح 50 تا 60 دلار باقي خواهد ماند. اين درحالياست كه در سالهاي اخير قيمت نفت نوسان زيادي نداشته و در سطح 80 تا 110 دلار معامله ميشده است. تنها در دهه 90 ميلادي بود كه قيمت نفت به بشكهاي 20 دلار کاهش يافت و حتي در يک مقطع زماني به سطح 7 دلار هم رسيد و آن زماني بود كه بحران مالي به اقتصاد جهاني آسيبزده بود.  

اما چه چيزي در اين دوره تغييريافته است كه به تعبير برخي كارشناسان انرژي، فصلي از تاريخ نفت ورق خورده است. هرچند برخي از كارشناسان عمدتاً سياسي اين تنزل را جايگزيني براي تحريمها قلمداد نموده و يا برخي ديگر عربستان سعودي را ابزاري براي فشار بر ايران، سوريه و روسيه ميدانند اما ميتوان گفت عربستان سعودي و تمام اعضاي اوپك نيز در مقابل اين کاهش قيمت آسيبديدهاند و به نظر اين گفته چندان موجه نمينمايد. اعضاي اوپك در تعيين سقف توليد بيشتر به رقباي تازه خود در آمريكا نظر داشتند، آنها كه بيمحابا نفت شيل را استخراج كرده و روانه بازار ميکنند ؛ گرچه سياست هميشه در تصميمات اوپك نقش آشکاري داشته است.

نخستين چالش ابزارهاي جديد حفاري نفت بود كه نفت را از منابعي كه تاکنون غيرقابلدسترس به نظر ميرسيدند استخراج ميكرد. نفتي كه به نام شيل شناخته ميشود از اعماق لايههاي زيرين اقيانوس و حتي از مناطقي دور از ساحل استخراج ميشود. بسياري از اين منابع به سبد نفت آمريكا اضافه ميشود كه اكنون به رقيبي براي بزرگترين توليدكننده جهان يعني عربستان سعودي تبديلشده است. حتي تخمين زده ميشود كه كانادا، مكزيك، برزيل، عراق، كنيا، اوگاندا و ديگر كشورها نيز ميزان بيشتري از نفت را با اين شيوههاي تازه استحصال كنند.

به گفته جيسون باردوف، مدير موسسه سياست انرژي جهاني در دانشگاه كلمبياي آمريكا و مشاور رياست جمهوري آمريكا توسعهاي كه در 5 تا 6 سال اخير بر اثر فناوريهاي استخراج شيل صورت گرفته راه ايالاتمتحده را براي تبديلشدن به يكي از توليدكنندگان بزرگ نفت و گاز طبيعي باز ميكند: «وقتي به بازار نفت نگاه ميكنيد ريسك ژئوپليتيک مناطق توليدكننده نفت، كليدي براي تحليل بازار آينده خواهد بود.»

بهرهوري بلاي جان كشورهاي نفتي

بهموازات اين اكتشافات و توسعه شيوههاي جديد استخراج مانند شكافت هيدروليکي، درخواست سوختهاي فسيلي رشدي كه مورد انتظار كارشناسان نفتي بوده را نداشته است. مصرف ايالاتمتحده و اروپا به دليل آنچه بهرهوري چشمگير وسايل نقليه خوانده ميشود در حالت متعادلي قرارگرفته است و نسل جديد شهروندان اين كشورها ميزان كمتري اتومبيل خريداري کرده و از آن مهمتر اينکه كمتر از اتومبيلهاي شخصي استفاده ميكنند. البته رشد طبقه متوسط دوستدار اتومبيل شخصي دركشورهايي مانند چين و هند بهنوعي جايگزين نسل دوستدار اتومبيل آمريكا و كانادا شده است (در حال حاضر چين مقام نخست را در مصرف نفت از آمريكا ربوده است) اما رشد اقتصادي آسيا در سالهاي اخير با كاهش روبهرو بوده و در بين كارشناسان در مورد خيز دوباره اين كشورها اختلافنظر وجود دارد.

علاوه بر اين ، بهرهوري و صرفهجويي سوخت از ساختمانها و آشپزخانههاي منازل گرفته تا كارخانهها و نيروگاهها درخواست مصرف سوخت را بسيار كاهش داده است. نگاهي به كارنامه كشورهايي مانند آلمان و ژاپن در ده سال گذشته نمونه بارز اين ادعاست. اين بهرهوري را در شهرسازي و آسفالت کشي راهها و توليد چرخ ماشينها نيز ميتوان مشاهده كرد. به نظر ميرسد کاهش قيمت نفت در اين دوره اولين نشانه از سياستها و برنامههاي كشورهاي جهان براي اقتصاد سبز و استفاده از منابع تجديد پذير باشد.

پارادوكس اوپك

سياست هم در کاهش قيمت نفت مؤثر بوده و هم از آن متأثر خواهد شد. كشورهايي كه مدتها صادرکننده نفت به شمار ميآمدند و اعضايي كه اتحاديه اوپك را تشكيل ميدهند ديگر جايگاه گذشته را در قيمتگذاري نفت نخواهند داشت. كشورهاي كوچكتري مانند نيجريه، ونزوئلا و اكوادور هماکنون با كمبود بودجه مواجه شدهاند و در سال آتي با مشكلات اقتصادي بسياري روبهرو خواهند شد.اين کشورها از يکسو بايد بودجه خود را تنظيم نموده و از سوي ديگر ميبايست سود توليد نفت خود را توجيهپذير كنند. ايران بر اساس گزارش Citi  در وضعيت قبل از نشست براي تنظيم بودجه خود به نفتي به قيمت 130 دلار براي هر بشكه نياز داشت. روسيه نيز وضعيتي مانند ايران دارد يعني با تحريمهاي بينالمللي به خاطر بحران اوكراين روبهرو است و 40 درصد بودجه خود را از فروش نفت به دست ميآورد.

اقدام عربستان ، مانع استخراج نفت امريکا

معمولاً در چنين شرايطي اوپك به كاهش سقف توليد رأي ميدهد اما دخالت عربستان سعودي اين مرتبه جلوي اين سياست را گرفت. پايين آمدن قيمت نفت، عمليات استخراج نفت شيل را با مشكل روبهرو كرده است چراکه هزينه استخراج هر بشكه نفت 50 تا 70 دلار است درحاليکه اين رقم براي عربستان تنها 10 دلار بوده و به نظر ميرسد براي ديگر كشورهاي حوزه خليجفارس نيز همينگونه است. اين ارقام كاملاً توجيهكننده تصميم اوپك براي نگهداشتن سقف توليد در 30 ميليون بشكه است،هرچند اين تصميم اتحاديه صادرکنندگان نفت را با شكاف روبهرو كرده است. همه اينها نشان ميدهد كه در 10 سال آينده به گفته« آنتوني هالف» كارشناس انرژي در آژانس بينالمللي انرژي،سياستهاي بازار نفت مشابه 25 سال گذشته نخواهد شد. در 30 تا 40 سال گذشته اوپك نقش بزرگي در تعيين قيمت نفت داشت اما بازار تغيير رويهاي را تجربه ميكند كه به نظر پايدار مينمايد.