آرامگاه «کوروش» یا قبر «مادر سلیمان»

شمار نشریه : 197

بر اساس سفرنامههاي باقيمانده از آن دوران، «دشت مرغاب» باغي بزرگ و رويايي بود، با تنديسهاي زرين و زيورآلات آراسته و پر از درخت که حالا يک بيابان باير است و در وسط آن تنها نمونه آرامگاه سازي از دورههاي پيش از اسلام يعني مقبره کوروش خودنمايي ميکند. البته اين باير بودن با توجه به اسناد موجود پس از غارت مقبره کوروش توسط سربازان يوناني بهمرور به وجود آمده است.

کوروش خود را براي هميشه در تاريخ ايران و جهان جاودانه کرد. او با نوشتن حقوق منشور کوروش، پس از پيروزي بر «نبونعيد» و تصرف بابل، آن را يک سند و شاهد تاريخي پرارزش در سطح دنيا کرد، بهگونهاي که در سال 1971، سازمان ملل متحد منشور حقوق بشر کوروش را به همه زبانهاي رسمي کشورهاي عضو سازمان منتشر کرد و بدلي از اين استوانه را در مقر سازمان ملل در شهر نيويورک قرار داد.

استوانه کوروش بزرگ يا منشور حقوق بشر کوروش لوحي از گل پخته است که در سال 538 پيش از ميلاد بهفرمان کوروش بزرگ هخامنشي نگاشته شده است. نيمه نخست اين لوح از زبان رويدادنگاران بابلي و نيمه پاياني آن سخنان و دستورهاي کوروش به زبان و خط ميخي اکدي (بابلي نو) نوشتهشده است.

اين استوانه در سال 1258 خورشيدي/ 1879 ميلادي در نيايشگاه اِسَگيله (معبد مردوک، خداي بزرگ بابلي) در شهر بابل باستاني پيدا شد و در موزه بريتانيا در شهر لندن نگهداري ميشود. اين منشور را يکي از بزرگترين نشانههاي روحيه بردباري در فرهنگ ايراني ميدانند.

زاگرس زند، ايرانشناس و مدرس تاريخ ايران باستان درباره شخصيت کوروش و آرامگاه وي ميگويد: آرامگاه کوروش تنها نمونه سنت آرامگاهسازي در پيش از ميلاد است، چراکه در دوران قبل از کوروش، پادشاهان ثروتمند زيادي زندگي ميکردند که دوره پادشاهيشان هرکدام معماري پرشکوهي داشتهاند، اما پس از مرگشان هيچ نشاني از مقبره يا مکان دفن آنها وجود ندارد، به همين دليل آرامگاه کوروش را ميتوان نمونهاي از سنت آرامگاهسازي در آن زمان دانست.

او سنت آرامگاهسازي را داراي باري مقدس در آن زمان دانسته و ميافزايد: اين سنت در آن زمان حتي به فرهنگ عاميانه نيز راه پيدا کرد، بهگونهاي که پس از اسلام شکوفا شد، مانند معماري در ساخت بناهايي مثل حمام و مسجد در آن دوران که بهطور کامل از ويژگيهاي ايراني برخوردار بودند؛ آرامگاه سازي نيز از اين خصوصيت بهره گرفته است.

زند با بيان اينکه سنت آرامگاهسازي در ايران باستان بسيار متفاوتتر از ايران پس از اسلام است، افزود: بااينوجود تنها آرامگاه باقيمانده از آن دوره، آرامگاه «کوروش» است. اين آرامگاه در بستر تاريخيِ خود، يگانه است و ساخت مقبره آن نيز اهميت و بيهمتا بودن کوروش را نشان ميدهد.

اين مدرس دانشگاه ادامه ميدهد: با توجه به اسناد موجود و آنچه در سفرنامه افراد مختلف در دوران باستان نوشتهشده، به نظر ميرسد اين آرامگاه حالت زيارتگاهي داشته است، اما پس از مدتي چون مردم فراموش ميکنند که آن مقبره متعلق به چه کسي بوده، تا حدود 200 سال پيش به اين مقبره، قبر «مادر سليمان» ميگفتند.

وي ميگويد: در حدود اوايل سده 19 ميلادي باستانشناسان با تحقيقاتي که انجام دادند و با توجه به متنها و کتيبههاي در دسترسشان، حدس زدند که اين مکان ،آرامگاه «کوروش» است، بنابراين کمتر از 200 سال است که باستانشناسان بهيقين متوجه شدهاند که اين مکان متعلق به «کوروش» بوده است.

زند درباره زيارتگاه بودن اين مقبره معتقد است: با توجه به منابعي مانند نوشتههاي «استرابون» تاريخنگار و جغرافيدان جهان باستان و «هرودت»، تاريخنويس به نظر ميرسد مکاني که آرامگاه کوروش در آن قرار دارد يک مکان زيارتگاهي بوده است. اين دو تاريخنويس نوشتهاند: «اسکندر از اين آرامگاه ديدن کرده است. آن آرامگاهي بزرگ و مملو از تنديسهاي زرين و زيورآلات آراسته با نگهبانان بيشماري بوده که مردم در آن زيارت ميکردهاند.»

اين ايرانشناس همچنين درباره سازه مقبره کوروش ميگويد: مساحت زيربناي آرامگاه کوروش 156 مترمربع و با ابعاد 12 در 13 متر است. اين مقبره چند پلکان دارد که از کوچک به بزرگ روي هم سوار شدهاند تا به اتاقک وسط برسند. ارتفاع پله اول 170 سانتيمتر، ارتفاع پله دوم و سوم هرکدام 130 سانتيمتر و سه پله آخر نيز هرکدام 55 سانتيمتر ارتفاع دارند. بنابراين بلندي کل بناي مقبره کوروش 11 متر است، با يک سقف شيرواني مانند.

وي آرامگاه کوروش را همانند يک حرم بسيار کوچک ميداند و ميگويد: معماري اين مقبره، مدل معابد زيگوراتي و مقابر اورارتوئيهاست که سالها در مهاجرت بودهاند و به نظر ميرسد مقبره کوروش نيز از اين مدل معماري سرمنشاء گرفته است.

زند ميافزايد: مقبره کوروش از سنگهاي بسيار بزرگ و سفيد شکلگرفته است که بدون ملات و با بستهاي سلسلهاي روي هم وصل شدهاند. اين بنا به لحاظ مکانيک سازه و بحث فرسايش آب و باد بهدرستي طراحيشده و بيشترين پايداري ممکن را دارد.

اين ايرانشناس نمونه بسيار کوچکتر مقبره کوروش را مقبره «گوردختر» در شهرستان دشتستان استان بوشهر دانسته و خاطرنشان ميکند: گور دختر برخلاف مقبره کوروش خط و کتيبهاي نداشته و پلکاني بسيار کوتاهتر دارد. در واقع بر اساس گمانههاي مطرحشده، يک مدل کوچکتر از آرامگاه کوروش است.