بـورس انـرژی چه کارمـی کند؟

شمار نشریه : 197

شايد در نگاه اول چنين به نظر برسد که بورس انرژي بيشتر موضوعات کلان و در حد وسيع انرژي را در بر ميگيرد، اما با يک مقدار بررسي در مييابيم چنانچه بورس انرژي به جايگاهي که طراحان اوليه براي آن در نظر گرفتهاند برسد ، انرژي موردنياز يک ساختمان همچون برق با قيمت واقعي و شفافيت لازم تأمين خواهد شد و از ميزان چالشهايي که مردم و مسئولين براي تأمين انرژي ساختمانها با آن روبهرو هستند کاسته ميشود.

براي شناخت بهتر و بيشتر مفهوم بورس انرژي تصميم بر آن شد تا با مسئولين شرکت بورس انرژي نشستي داشته باشيم که به همين منظور با روابط عمومي اين شرکت هماهنگيهاي لازم به عمل آمد. بنابراين در شمارههاي آتي ماحصل گزارش و گفتوگوي نشريه پيام ساختمان را با مسئولين شرکت بورس انرژي خواهيد خواند. اما پيش از آن بد نديديم خوانندگان محترم را بهاجمال با  تاريخچه تشکيل بورس انرژي و بازارهاي تابعه آن آشنا کنيم. 

لزوم راهاندازي بورس انرژي

ايران به دليل دارا بودن ذخاير عظيم نفت و گاز همواره از جايگاه مناسبي در بخش انرژي برخوردار بوده است اما بااينوجود نتوانسته نقش مهمي در تعيين قيمت انرژي منطقه داشته باشد، اين در حالي است که کشورهايي بدون برخورداري از ذخاير انرژي سهم بزرگي در تعيين قيمتها دارند. ازاينرو ايجاد يک بورس مستقل در بخش انرژي ميتواند علاوه بر کشف قيمت و شفافسازي بازار، ايران را بهعنوان تعيينکننده قيمت انرژي منطقه معرفي کند. بر همين اساس، بورس انرژي با مشارکت 20 درصدي فعالان صنعت برق و نفت، 60 درصدي نهادهاي مالي و 20 درصد عرضه عمومي و با سرمايه 200 ميليارد ريال پذيرهنويسي شد.

تاريخچه تشکيل بورس انرژي

در اوايل دهه 80 ايده تأسيس بورسي براي انجام معاملات نفت طي فرآيندي مشترک ميان وزارتخانههاي نفت و اقتصاد شکل گرفت. در فاز نخست براي محقق شدن اين ايده در اواخر بهمن 1386 مبادلات فرآوردههاي نفت و پتروشيمي در بازار سرمايه آغاز گرديد.

در خرداد 87 شوراي عالي بورس موافقت اصولي خود را با تأسيس بورس برق اعلام نمود. دراينبين تشکيل بازاري منسجم براي در برگيري همه کالاهاي از جنس انرژي و تشکيل بورسي جامع و واحد براي معاملات انواع حاملهاي انرژي پيشنهاد شد.شوراي عالي بورس و اوراق بهادار در جلسه 30/3/1390 با تجميع درخواستهاي جداگانه براي راهاندازي بورس نفت و برق به راهاندازي بورس انرژي رأي داد. بر اين اساس بورس انرژي بهعنوان چهارمين بورس کشور جهت عرضه محصولات نفت و مشتقات نفتي ، برق، گاز طبيعي ، زغالسنگ ، حق آلودگي و ساير حاملهاي انرژي شکل گرفت. تاريخ يازدهم اسفند 1390 مجمع عمومي مؤسس شرکت بورس انرژي برگزار شد و از بين کانديداهاي عضويت در هيئتمديره، 7 عضو اصلي و 2 عضو عليالبدل انتخاب شدند. در تاريخ بيست و پنجم ارديبهشتماه يک هزار و سيصد و نودويک هجري شمسي، دکتر شاپور محمدي استاد دانشگاه تهران بهعنوان نخستين مديرعامل چهارمين بورس کشور انتخاب و براي تائيد به سازمان بورس معرفي گرديد.البته درحال  حاضردکتر سيد علي حسيني مدير عامل بورس انرژي است.

تقسيمبندي بازارها

بورس انرژي داراي سه بازار فيزيکي، مشتقه و فرعي مي باشدکه هر بازار ميتواند داراي رينگهاي داخلي و بينالمللي باشد. بازار فيزيکي شامل سه تابلوي برق، نفت و گاز، و تابلوي ساير حاملهاي انرژي و بازار مشتقه شامل سه تابلوي قرارداد سلف موازي استاندارد، قرارداد آتي و قرارداد اختيار معامله ميباشد.

بازار فيزيکي: بازاري است که در آن کالاهاي پذيرفتهشده در بورس معامله ميگردد

بازار مشتقه: بازاري است که در آن اوراق بهادار مبتني بر کالاي پذيرفتهشده در بورس معامله ميگردد

بازار فرعي: بازاري است که در آن کالاهاي خارج از گونه و تک محمولهاي در آن پذيرش و عرضه ميگردند

کالاي خارج از گونه (Off-grade) :

کالايي است که مشخصات اصلي آن منطبق بر يکي از کالاهاي پذيرفتهشده در بورس ميباشد ليکن يک يا چند مشخصه آن با کالاي اصلي متفاوت است بهگونهاي که تفاوت مزبور موجب تغيير در ماهيت ، نوع يا کاربرد آن نميشود .

رينگ بينالمللي:

جلسه معاملاتي بورس براي معامله کالاهاي صادراتي است که مقصد آنها بازار خارج از ايران است يا کالاهاي وارداتي که عرضهکنندگان آن شرکتهاي خارجي هستند.

رينگ داخلي:

جلسه معاملاتي بورس براي کالاهايي است که مقصد آنها بازار داخلي بوده و توسط عرضهکنندگان داخلي عرضه ميشوند.

قرارداد سلف موازي استاندارد:

قراردادي است که در بازار مشتقه معامله ميشود و بر اساس آن مقدار معيني از دارايي پايه بر اساس مشخصات قرارداد سلف موازي استاندارد به فروش ميرسد. وجه قرارداد مذکور بايد در هنگام معامله و طبق زمانبندي تعيينشده در مشخصات قرارداد پرداخت و دارايي پايه در سررسيد تحويل شود. در طول دوره معاملاتي قرارداد، خريداران ميتوانند به فروش قرارداد سلف موازي استاندارد به ميزان خريداريشده به شخص ديگري اقدام نمايند. اين دو قرارداد از هم مستقل هستند و فروشنده به استناد گواهي سلف موازي استاندارد، خريدار را به فروشنده اوليه جهت تحويل فيزيکي حواله ميدهد. در اين حالت پذيرنده حواله مسئوليت مراجعه به فروشنده اوليه را پذيرفته و حق رجوع به فروشنده در معامله ثانويه را ندارد.

قرارداد آتي :

قراردادي است که در بازار مشتقه معامله ميشود و فروشنده بر اساس آن متعهد ميشود در سررسيد معين، مقدار معيني از کالاي مشخص را به قيمتي که الآن تعيين ميکنند، بفروشد و در مقابل طرف ديگر قرارداد متعهد ميشود آن کالا را با آن مشخصات خريداري کند و براي جلوگيري از امتناع طرفين از انجام قرارداد، طرفين بهصورت شرط ضمن عقد متعهد ميشوند مبلغي را بهعنوان وجه تضمين نزد اتاق پاياپاي بگذارند و متعهد ميشوند متناسب با تغييرات قيمت آتي، وجه تضمين را تعديل کنند و اتاق پاياپاي از طرف آنان وکالت دارد متناسب با تغييرات، بخشي از وجه تضمين هر يک از طرفين را بهعنوان اباحه تصرف در اختيار ديگري قرار دهد و او حق استفاده از آن را خواهد داشت تا در سررسيد با هم تسويه کنند.

قرارداد اختيار معامله:

اوراق بهاداري است که بهموجب آن فروشنده اوراق متعهد ميشود در صورت درخواست خريدار، مقدار مشخصي از دارايي پايه را به قيمت اعمال معامله کند. خريدار اوراق ميتواند در زمان يا زمانهاي معيني در آينده طبق قرارداد، معامله را انجام دهد. فروشنده اوراق اختيار معامله در قبال اين تعهد، مبلغ معيني از خريدار اوراق دريافت ميکند. براي جلوگيري از امتناع فروشنده اوراق از انجام قرارداد، فروشنده ضمن قرارداد متعهد ميشود مبلغي را بهعنوان وجه تضمين نزد کارگزار بورس يا اتاق پاياپاي قرار دهد و متناسب با تغييرات قيمت اوراق اختيار معامله، آن را تعديل کند. هر يک از خريدار و فروشنده ميتوانند در مقابل مبلغي معين، اختيار يا تعهد خود را به شخص ثالثي واگذار کنند که وي جايگزين آنها خواهد بود. اوراق اختيار معامله ميتواند بهصورت اختيار فروش يا خريد باشد.

هر نماد معاملاتي مشتمل بر سه جزء ميباشد:

جزء اول:

بازار هدف

نام تجاري کالا

نام توليدکننده

جزء دوم:

نوع قرارداد

نوع بستهبندي/ رژيم باري

جزء سوم:

محل تحويل

دوره تحويل

تاريخ شروع تحويل.

رويکرد دولت به بورس انرژي

رويکرد دولت به بحث بورس انرژي در جاي خود مهم و قابلتأمل است. بهعنوانمثال در يکي از مصوبات هيئت دولت آمده است: قيمتگذاري کالاهايي که امکان پذيرش و خريدوفروش آنها در بورس انرژي يا کالا وجود دارد بهجز کالاهاي اساسي و انحصاري، ممنوع است.

همچنين در بخش مربوط به سياستهاي اقتصادي دولت براي خروج از رکود که به تصويب اعضاي کابينه رسيده مقرر شد: وزارت نفت و سازمان بورس اوراق بهادار اقدامات لازم را جهت تأمين مالي نيازهاي خود از طريق پيشفروش فرآوردههاي نفتي بهصورت سلف در بورسهاي انرژي و کالا و تشکيل و عرضه واحد (يونيت) صندوقهاي پروژه نفتي با رعايت قوانين و مقررات مربوط به عملآورند.