نشریه شماره   197   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

كارنامه موفق رویکرد اجتماعی درمديريت آب

گروه تأسيسات: مديريت منابع طبيعي ابعاد مختلفي دارد كه بر يكديگر نيز تأثيرگذار هستند و درنتيجه حل مسائل اين حيطه نيز نياز به درك متقابل از ابعاد فني، طبيعي و اجتماعي آن دارد. متخصصان سنتي همچنانكه تاكنون ساختار آموزشي و درك آكادميك از مشكلات محيطزيست ايجاب ميكرد تنها بر دو جنبه طبيعي و فني اين مشكل تأكيد داشتند اما تحولات محيط زيستي دهه اخير در بعد جهاني كارشناسان را به جنبه اجتماعي مديريت منابع طبيعي و بهويژه مديريت آب حساس كرده است.

ابعاد مختلف مديريت آب

براي رويكردي جامع به مسئله آب بايد چهاراصل بديهي را پذيرفت: نخست اينكه بر پيچيدگي و چندوجهي بودن مسئله و راهحل آن صحه گذاشت. دوم زمينه نسبتاً محلي درعينحال ارتباط آن با سطوح بالاتر ملي و منطقهاي را پذيرفت و سوم اينكه بر لزوم رويكرد چندوجهي براي حل مسئله تأكيد كرد و چهارم اينكه ارتباط مطمئني ميان رشتهها و جنبههاي مختلف مسئله ترسيم نمود.

لازمه چنين تغيير رويكردي بهويژه در برابر مسئله آب در كشورمان و همچنين منطقه خشك خاورميانه نيازمند تغيير مديريت از ملاحظات صرفاً فني به مباحث اجتماعي-سياسي است. سياسي  ازاينجهت كه به دليل طبيعت مسائل زيستمحيطي و منابع طبيعي در بيشتر موارد از مرزهاي كشورها فراتر ميرود و كشورهاي يك منطقه را درگير خود ميكند ، ازاينرو ديپلماسي انرژي و ارتباط سياسي براي حل مسائل آن از اهميت ويژهاي برخوردار است. مديريت آب در منطقه بحرانزدهاي كه اسير جنگ شده است (كه خود بر مسائل زيستمحيطي تأثيرگذار خواهد بود) بر پيچيدگي اين موضوع بيشازپيش افزوده است. منطقه خاورميانه امروز كه كشور ما در مركز آن قرار دارد دچار اين پيچيدگي شده و عجيب نيست كه امروز بزرگترين مشكلات محيطزيستي نيز در همين منطقه روي ميدهد.

چنانکه پيشتر گفته شد مديريت آب نيازمند رويكردي چندوجهي است كه در جدول زير تشريح شده است. در اين جدول سه بعد فني، مديريتي و اجتماعي، اقتصادي و سياسي مسئله از يكديگر تفکيکشده وسايل و راهكارهاي اعمال هرکدام ذکرشده و دامنه عملكردي هرکدام تشريح شده است.

بعد اجتماعي و فرهنگي مديريت آب

پژوهشهاي مختلف نشان داده است كه بدون در نظر گرفتن جنبههاي فرهنگي و اجتماعي جامعه و بدون كوششها براي اصلاح ساختار آموزشي و ايجاد محركها بسيار بعيد است كه مديريت منابع آبي به موفقيت برسد. به همين دليل  در هر ابتكاري مانند روشهاي آبياري، آبرساني، بهداشت بايد عنصر جامعه و آموزش و تصحيح رفتارهاي جمعي را وارد كرد. نشانهاي از موفقيتآميز بودن اين عنصر را در طرحهايي كه سازمان بهداشت جهاني (WHO) به سرانجام رسانده است، ميبينيم.

 يكي از اين طرحهاي موفقيتآميز با نام اختصاري PHAST به دگرگونسازي آبياري و بهداشت به شيوه مشارکت آميز تأکيد دارد. اين طرح به روشهاي مشاركتآميز و تشويقي براي صرفهجويي و بهرهوري در مصرف آب اشاره دارد و روشهايي مانند ايجاد عزتنفس، برنامهريزي، ايجاد حس مسئوليت، ايجاد انجمن و سازمانهاي قدرتمند و همچنين تدابيري براي حل مشكلات بهصورت مشاركتي را به مردم ياد ميدهند. همچنين طرح PHAST  باعث افزايش آگاهي در مورد سلامت شده و رفتارهاي بهداشتي، آبياري و آبرساني را تغيير ميدهد؛ به اين صورت كه با تشويق به مشاركت و ايجاد حس تعلق جمعي، خودآگاهي و سازماندهي مشاركت جمعي را تشويق كرده و افزايش ميدهد.  نتيجه اين طرحها بسيار موفقيتآميز بوده ،بهگونهاي که كارآيي و بازدهي تكنولوژيهاي آبياري به همراه استفاده از اين روشها چند برابر افزايشيافته است. آنچه بايسته است در اين سطح مدنظر قرار گيرد اينكه اين روشها در تمام سطوح از خانهداري گرفته تا مصارف كشاورزي و اقتصادي توانسته جواب مناسب خود را دريافت كند.

در طرح ديگري كه بازهم زير نظر مركز جهاني آب و آبياري صورت گرفت، استفاده از بنگاههاي تسهيلكننده و حمايتكننده و نقشي كه اين بنگاهها ميتوانند در بالا بردن بهرهوري داشته باشند، بوده است. هدف اين طرح تسهيل مديريت آب و ايجاد مراكز تصميمساز در سطح روستايي بوده است و به همين مناسبت اين طرح MANAGE (مديريت كردن) ناميده شد. مراكز تصميمساز در اينجا همانند نهادهاي مردمي عمل ميكردند و در ارتباطي دائمي و رو در رو با كشاورزان به توسعه روشها و ابزار دسترسي به آب كشاورزي و در عين آن بهرهوري در استفاده از آب ميپرداختند. اين شيوه در بسياري از نقاط جهان صورت گرفت، مناطقي كه بعضاً ازنظر منابع آب دچار كمبود بودند يا اينكه آب كافي وجود داشت ولي بهرهوري اندكي حاصل ميشد، مناطقي مانند آفريقا (كامرون و كنيا)، جنوب آسيا (پاكستان و نپال) و همچنين آمريكاي جنوبي (كلمبيا و گواتمالا).