هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   195   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

آیینه وچرخش نور

آيينه از وسايلي است که انسانها بنا بر نياز و علاقه موفق به کشف آن شدند . قبل ازآن بشر خود را درآب هاي ساکن ميديد و به همين جهت همواره در تلاش بود که بهوسيله اي دست يابد تا بتواند شکل خود را در آن ببيند . لذا با صيقل دادن سنگهاي تيره توانست چهره خود را تقريباً مشاهده نمايد و بعدها با کشف فلزات جديد آيينههاي مفرغي و برنزي و آهني اين روش را تا حدودي تکامل بخشيد .

با گذشت زمان ، پيشرفت در اين صنعت بهجايي رسيدکه در عهد صفوي که تجارت به اروپا رواج پيدا کرد و از کشورهايي مانند آلمان و فرانسه، آيينه وارد ايران شد .آيينه ابتدا به خانههاي اعيان و اشراف و دولتمردان راه يافت و وجود آيينه در مکاني يک افتخار محسوب ميشد و آيينههاي آن دوران به شکل محدب بوده است . در دوران قاجاريه استفاده از آيينه به اوج خود رسيده بود و مانند پديدهاي نو و بديع براي زيباسازي به منازل و کاخهاي اشرافي راه يافت .

هنر آيينهکاري را شايد بتوان جزو آخرين ابتکارات هنرمندان ايراني در مجموعه  هنرهاي سنتي دانست و هنري بس چشمنواز و دلنواز و يکي از زيباترين هنرهايي است که در فضاهاي داخلي بنا استفاده ميشود . اين هنر با ايجاد اشکال و چيدمان چندضلعيهاي منتظم هندسي و گره -که از قرار گرفتن درکنار هم طرح موردنظر مشخص ميشود - يا نقوش اسليمي ، ختايي يا کتيبههايي با خط ثلث و نستعليق با مضامين قرآني در اماکن متبرکه و خاص و درسبک هاي مختلف اجرا ميشود .

گسترش و کاربرد  هنر آيينهکاري از مـحدوده امـاکن مذهبي و متـبرکـه و کـاخهاي سلاطين نيز فراتر رفت و براي تزيين و زيباسازي در مکانهايي همچون  هتلها  و رستورانها و حتي منازل مسکوني و ويلاها  نيز به کار گرفته شد..

حـال تاريخچه مختصري از بـعضي رواقهاي قـديمي حرم مطهر حضرت رضا (عليهالسلام) که از هنر نفيس و گرانمايه آيينهکاري برخوردارند ، به شرح ذيل ارائه ميگردد :

1-رواق دارالحفاظ : بنايي است تاريخي در ضلع جنوبي حرم مطهر و پيش روي مبارک قرار دارد و از بناهاي عهدتيموري است که به دستوربانوگوهرشاد  همسر شاهرخ ميرزاي  تيموري  در مساحتي حدود 217 مترمربع ساختهشده و ديوارها و سقف رواق با آيينه زينت يافته و سقف آن رسمي بندي و کاربندي شده و به سبک اسلامي و در طرحهاي گره آيينهکاري شده است. به جزديوارشمالي آن که از کاشيهاي نفيس تاريخي پوشيده شده و تاريخ آيينهکاري آن به حدود 150 سال پيش و بعضي از موقعيتهاي آن که بازسازي و يا مرمتشده، به حدود67 سال قبل برميگردد.

2- رواق توحيد خانه : اين بنا از رواقهاي شمالي حرم و بين رواق دارالفيض و صحن انقلاب واقعشده است. بناي يادشده چنان به رواق دارالفيض متصل است که گويي جزئي از آن ميباشد .توحيد خانه ازشمال به صحن انقلاب از جنوب به رواق دارالفيض ودارالشکر وازسوي مشرق ازطريق يک گذرگاه با پيچ وخمي به رواق گنبد اللهوردي خان  وازطرف غرب به ايوان طلاي صحن انقلاب  محدود ميشود. پنجره فلزي معروف به پنجره  فولاد  در ضلع شمالي  توحيد خانه  نصب و ضريح مطهر از اين پنجره  قابلرؤيت ميباشد . اين رواق با کسر پايههاي پيشآمده حدود 108 مترمربع مساحت دارد  و مشهور است  مرحوم ملا محسن فيض کاشاني درسال 1072 هجري قمري  اين بنا را ساخته و نيز محل تدريس او بوده است. ديوارهاي اين رواق از بالاي کتيبه تا به سقف آن آيينهکاري نفيس و زيبايي شده و سقف آن نيز به سبک تزيينات ايراني - اسلامي مقرنس بندي و آيينهکاري شده که انجام آن به حدود 65 سال پيش برميگردد.

3-رواق دارالسياده : اين بناي مجلل و تاريخي در غرب و جنوب غربي حرم مطهر واقعشده و از شرق به رواق دارالحفاظ وازغرب به رواق دارالولايه و از شمال به رواق دارالشرف و از جنوب به ايوان شمالي دارالسياده(بهطرف مسجد گوهرشاد) متصل ميباشد. بناي اين رواق نيز مربوط به عهد تيموريان است که به دستور بانو گوهرشاد ساختهشده و حدود 373 مترمربع مساحت دارد. رواق دارالسياده ازلحاظ تزيينات مجموعهاي از انواع هنرهاي تزييني معماري سنتي و اسلامي است که سقف اين بنا با رسمي بندي و آيينهکاري درطرح هاي گره اجرا و تزيينشده و اين کار مربوط به سال 1300 هجري قمري ميباشد که قبل از اين پوشش سطوح رواق  بهصورت کاشيکاري  بوده و نام  استادکار رواق آن زمان  محمدتقي ناظم آستانه مبارکه  برکتيبه  سنگي نزديک  درِ طلاي  ايوان دارالسياده  مکتوب  شده و تاريخ  بازسازي و آيينهکاري آن به حدود 60  سال قبل   برميگردد.

4- رواق دارالسعاده : اين رواق درمشرق حرم مطهر بعد از رواق حاتم خاني و درامتداد آن و متصل به ايوان طلاي صحن آزادي ميباشد و به عصر قاجاريه مربوط ميشود که در سال 1251 هجري قمري ساختهشده و162 مترمربع مساحت دارد و از روي سنگ ازاره وکليه سطوح سقف آن که در قالب رسمي بندي  انجامشده و با طرحهاي گرههاي اسلامي آيينهکاري نفيسي که در نوع خود  بسيارحرفه اي  است، زيباسازي شده و تاريخ آن حدود 57  سال پيش ميباشد .

5- رواق دارالسلام : اين بناي عالي و باشکوه يکي از رواقهاي جنوب شرقي حرم مطهرمي باشد که از شمال به رواق حاتم خاني و از مشرق به رواق دارالسرور و دارالعزه محدود است . محرابي بزرگ با کتيبه خطي زيبا و مجلل در ضلع جنوبي آن وجود دارد که از آيينهکاري بسيار نفيس که با سبکها  و طرحهاي اسليمي و ختايي و گل و برگ اجرا گرديده و مساحت آن حدود277 مترمربع ميباشد . اين رواق ازجمله بناهايي است که درزمان  بانو گوهرشاد و به دستور وي پيريزي شده است.  اين رواق تا سال 1334 هجري شمسي  بهصورت  بنايي دوطبقه براي آسايشگاه خدام و طبقه تحتاني آن نيز محل انبار فرش  بوده و در سالهاي  34 تا 38  هجري شمسي  با تغيير بنا و کاربري آن ،به رواقي مجلل  تبديل و به رواق دارالسلام  معروف گرديد .ديوار و سقف رسمي بندي شده آن از روي  سنگ ازاره به بالا تا سقف با طرحهاي نقوش هندسي و گره آيينهکاري  مزين شده و در قسمت باب ورودي به رواق حاتم خاني آيينهکاري در طرحهاي اسليمي وختايي که بسيار ارزشمند ميباشد انجامشده و قدمت آيينهکاري انجامشده در اين رواق حدود 50  سال گذشته ميباشد .

6-رواق شيخ بهايي : رواق شيخ بهاءالدين عاملي معروف به شيخ بهايي مدفن اين عالم جليلالقدر ميباشد .  اين بنا در جنوب شرقي روضه منوره واقعشده و از شمال به صحن آزادي و از جنوب  به رواق امام خميني (ره)  و از مشرق به رواق دارالعباده و از مغرب به رواق دارالزهد محدود است .

سطح رواق شيخ بهايي به شکل مربع بوده و حدود 102 مترمربع مساحت و90/5  متر ارتفاع دارد و مدفن اين عالم بزرگوار در وسط اين رواق قرارگرفته است. در سال 1364 هجري قمري مقبره تجديد بنا شد و بهصورت رواقي درآمد . از ازاره به بالا تمام ديوار و سقف مقرنس شده آن با آيينهکاري تزيين يافته که سقف رواق بهصورت  مقرنسهاي آويزدار و داراي 25 چشمه ميباشد و ديوارهاي آن نيز به سبک نفيس شاه گره ترسيم و با  هنر آيينهکاري اجرا گرديده است .

7- رواق دارالسرور :  در جنوب شرقي حرم مطهر بين رواق دارالذکر و رواق دارالسعاده  واقعشده و از مشرق به صحن آزادي و از مغرب به رواق دارالسلام  متصل و يکي از راههاي اصلي تشرف به حرم مطهر از صحن آزادي ميباشد . اين بنا با  دو درِ زرين زيبا به رواقهاي دارالسلام  و دارالسعاده مرتبط ميشود که حدود 100 مترمربع مساحت دارد و درگذشته بهصورت چند اتاق بوده که ابتدا ازآنها بهعنوان آبدارخانه و آسايشگاه عدهاي ازخدام و سپس بهعنوان محل دفتر امور داخلي حرم مطهر استفاده ميشد . در سال 1334 هجري شمسي هنگام توسعه اماکن  اين قسمتها به يک  فضاي وسيع تبديل و دارالسرور  ناميده شد . ازاره رواق  سنگ مرمر بوده و از بالاي ازاره ديوارها و سقف بنا با آيينهکاري  بسيارحرفه اي و زيبايي به سبک گره و سقف آن  شاه گره ترسيم و در حاشيه آن مقرنسکاري  انجامشده که در سبک خود بينظير ميباشد .