نشریه شماره   159   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

نور، آب و رنگ درمعماری اسلامی

گروه معماری ودکوراسیون: معماری آنجا که اسلامی می‌شود با عناصر طبیعی که مخلوق خالق نور و روشنی‌هستند، پیوندی ناگسستنی دارد ؛ عناصر مهمی که نقش زیادی در آرامش بصری و روانی انسان دارند. نور ، رنگ ، آب ، سه عنصر زیبایی‌شناسی معماری اسلامی هستند و نور عمده‌ترین مشخصه معماری ایران و نمادی از عقل الهی است . رنگ در انقطاع نور حاصل می‌آید و آب تصویر طبیعت ، در معماری اسلامی است. در اینجا شرحی کوتاه بر این سه عنصر از دیدگاه عرفان خواهیم داشت .

نور

نور وسيله قدرتمندي است كه زندگي ما را شكل و جهت داده است. در طول تاريخ تحول بشريت، به مدت دو ميليون سال يا بيشتر زندگي ما با طلوع و غروب روزانه خورشيد، نشانه‌گذاری می‌شده است. نور اصلی‌ترین عامل كيفيت، پويايي و سرزندگي فضاي معماري است و هم از نظر مفاهيم كيفي و سمبليك و هم از نظر كاركرد عملي، از جايگاه ویژه‌ای در ميان عناصر تشکیل‌دهنده فضا برخوردار است. در معماري اسلامي بر بازي با نور از سوي نمادگران عرفاني اسلامي تاكيد شده و نور را نماد وحدت و يگانگي خدا می‌دانستند، بنابراين نور علاوه بر بُعد مذهبي داراي بُعد كاركردي نیز هست كه عناصر تزييني و منقوش از آن مايه می‌گرفتند.

نور جلوه خداوند است که حضورش در معماری اسلامی به ویژه در مسجد که خانه اوست، تجلی می‌یابد «الله نور السموات و الارض» و در کاستن از صعوبت و سختی و سردی سنگ و بنا نقش بسزایی دارد .تجلی متافیزیک نور بر فیزیک بنا، آن را اصلی‌ترین محور زیبایی‌شناسی معماری اسلامی در عرفان و معنا قرار داده است . در بناها ، از کف براق و درخشنده و سطوح دیوارها برای شکار نور استفاده می‌شد و گاهی نور طوری از سقف‌های الماسی شکل بازمی‌تابید که انعکاسی در پی داشت . نور به تزیین معماری اسلامی کیفیتی پویا می‌بخشید و منقوش ، اشکال و طراح‌ها را به درون زمان می‌کشید . نور و سایه در سطوح ، تقابل‌های شدید ایجاد می‌کرد و به سنگ‌های منقوش و سطوح گچی و آجری ، بافت می‌بخشید. نور از لا به لای جداره‌های چوبی ، گچی و مرمری ، و شیشه‌های نقوش پنجره‌ها رد می‌شد و نقوش را بر روی سطوح پشتی و داخلی نمودار می‌ساخت و پوششی زمانمند و متغیر از رنگ و سایه پدید می‌آورد.

رنگ

رنگ از تکثیر نور حاصل می‌شود و نمایانگر کثرتی است که ارتباطی ذاتی با وحدت دارد . از دیدگاه اندیشمندان هنر اسلامی ، رنگ سفید نماد وجود مطلق و رنگ سیاه که پوشش خانه کعبه است ، نماد اصلی تعالی و فرا وجودی است که خانه کعبه با آن ارتباط دارد .رنگ‌های آبی ، فیروزه‌ای و طلایی در نگارگری اسلامی و ایرانی ، جلوه‌هایی از معانی باطنی جاری در بطن رنگ‌ها هستند. روان‌شناسی رنگ در قرآن نیز مورد تأمل جدی قرار گرفته است ؛ «قالوا دع لناربک بیین لنا مالونها قال انه یقول انها بقره صفرا فاقع لونها تسرالناظرین»(آیه69سوره بقره) آیه‌ای که در آن رنگ زرد زرین، عاملی برای سرور و انبساط خاطر ناظر معرفی می‌شود. این آیه و همچنین احادیث و روایاتی که بر معانی رنگ‌ها دلالت می‌کردند (سفید که رنگ محبوب پیامبر بود و سبز که نشانه سیادت فرزندان علی (ع) و فاطمه محسوب می‌شد) رنگ را عاملی مهم در جهت استفاده معنوی در جلوه‌های نگارگری معماری اسلامی قرارداده و اهمیت و جایگاه رنگ در معماری اسلامی مورد توجه کامل قرار گرفته است. یکی از اصیل‌ترین رنگ‌های مطرح در هنر اسلامی رنگ فیروزه‌ای است ، همچنین آبی لاجوردی هسته تمثیل مراقبه و مشاهده و بیانگر بی‌کرانگی آسمان آرام و تفکر برانگیز سحرگاهان صاف و صمیمی است . در درون مسجد، برخلاف بیرون که کاشی‌کاری بیشتر با آجر عجین شده ، نقوش کاشی با سفیدی نقوش گچ بری همراه است که تضاد چشمگیری را با فضای پر نقش و رنگ بیرون برقرار می‌سازد و باعث می‌شود فضای داخلی مسجد آرامش و قداست خاصی داشته باشد که این قداست از رنگ سفید فضا و از بی‌رنگی و بی نقشی سطوح داخلی نشئت می‌گیرد ، زیرا رنگ سفید به خصوص وقتی با نوعی خلوت ، تفکر و سکوت همراه باشد ، الهام گر نوعی بزرگی، پاکی و اندیشه بالندگی است . بیشترین قسمت سطوح کاشی‌کاری‌ها به رنگ‌های سردی چون زنگاری‌ها ، فیروزه‌ای ها و لاجوردی‌ها تعلق دارد . لاجوردی‌ها و رنگ‌های آبی فام، عمقی دارند که آدمی را به بی‌نهایت و به جهانی خیالی و دست‌نیافتنی می‌برند . آبی ، گستردگی و وسعت آسمان صاف را به یاد می‌آورد، نشانه صلح است و رنگ بی‌گناهی . نور آبی ، کسانی را که بی‌قرارند ، آرام می‌کند ، آبی همواره متوجه درون است و جنبه‌های گوناگون روح آدمی را نشان می‌دهد، در فکر و روح او داخل می‌شود و با روان او پیوند می‌خورد . آبی معنی ایمان می‌دهد و اشاره‌ای است به فضای لایتناهی و روح آبی سمبل جاودانگی است .

آب

آب در فلسفه اسلامی بن هستی محسوب می‌شود «وجعلنامن الماء کل شی حی» و درعین‌حال عامل تطهیر نیز است. این صفت ذاتی (که بر اشیای پلید مهر پاکی و تطهیر می زند ) چنان با حقیقت بنا در معماری اسلامی ارتباط دارد که حضورش در متن معماری اسلامی بنا را مطهر کرده و صفت تطهیر می‌دهد . حضور آب در معماری اسلامی به ویژه در مسجد نه تنها آن را عاملی فیزیکی برای تطهیر عابدی قرار می‌دهد که برای عبادت خود به این تطهیر نیاز دارد ، بلکه به بنا نیز صفت تطهیر می‌دهد . پیوند تنگاتنگ آب و معماری اسلامی در آیاتی از قرآن به ظرافت و عظمت احساس می‌شود. آب حائل میان «او» و هستی و درعین‌حال واصل عالم به حضرت اوست . معماری اسلامی با آب برخوردی کاشفانه دارد ، حضور بی‌مثال آب از صعوبت بنا می کاهد و شفافیتش پرده از جاودانگی بناهایی بر می‌دارد که بر آخرت استوار گشته‌اند . بی‌رنگی‌اش ، آدمی را به بی‌رنگی می‌خواند و از ننگی که از صورت رنگ حاصل می‌شود، می‌رهاند و سیالیتش بر سست‌بنیانی عمارت هایی دلالت دارد که آدمیان به تصور جاودانگی دنیا با نفی دارالقرار بر بستری از توهم بنا می‌کنند(سراب) . آب در عرفان و هنر اسلامی ، جلوه پاکی‌ها ، زیبایی‌ها و هم خوی حق است. به طور کلی هنر اسلامی سعی دارد تا احدیت خداوند را لا به لای رنگ‌ها، فرم ها ، نورها و اصوات متجلی سازد؛ یعنی سعی در نمایاندن معنا تا جای ممکن در صورت دارد و هرچه تأثیر معنا به صورت بیشتر باشد و این تجلی نمایان تر ، صورت از تأثیر آن لطیف تر ، شفاف تر و درعین‌حال همچون معنا، مبهم و راز آمیز خواهد بود.