نشریه شماره   159   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

معماری آرامگاه شیخ احمد غزالی

گروه معماری ودکوراسیون: شیخ احمد غزالی از بزرگ‌ترین عارفان و صوفیان قرن ششم هجری و زاده توس بود. اثر بزرگ وی (سوانح العشاق ) ، بزرگانی چون عراقی و عبدالرحمان جامی را تحت تأثیر قرار داده است. وی برادر کوچک امام محمد غزالی بود و از سال ۴۸۸ تا ۴۹۸ هجری قمری در نظامیه بغداد به نیابت از برادرش که به سفری درازمدت رفته بود، تدریس می‌کرد. شیخ احمد غزالی در قزوین وفات یافت و در این شهر (مسجد "احمدیه" کنونی) مدفون شد.

آرامگاه این عارف بزرگ مورد توجه تمامی سلسله‌های صوفی است، از آن جهت که شجره‌نامه همه سلسله‌های متصوفه به ایشان جمع می‌گردد و در نهایت به معروف کرخی و ائمه اطهار علیهماالسلام و پیامبر اکرم (ص) متصل می‌شود. آرامگاه شیخ احمد در طول تاریخ دچار فراز و فرودهای بسیار شده است؛ به طوری که اتفاقات آن تا به حال هم ادامه‌دار و بحران‌ساز است. مزار این عارف نامی در سرداب, یا زیرزمین کوچک مسجد احمدیه قزوین قرار گرفته است. این مسجد در سه راه شهربانی قزوین کوچه امام‌زاده اسماعیل قرار دارد و جدیداً به مسجد شیخ‌الاسلام نیز تغییر نام داده است.

ابتدا مکان اصلی آرامگاه او در جوار زیارتگاه امام‌زاده حسین, پسر امام رضا (ع) قرار داشته و سپس توسط شاه‌عباس، تخریب ‌شده و بقایای جسد ایشان توسط مریدان صوفی به محل فعلی مسجد انتقال‌یافته و نام امام‌زاده احمد می‌گیرد. مجدداً در دوران محمدعلی شاه قاجار این مکان تخریب‌شده و در نهایت در سال 1328 ق توسط مجد الاسلام، مسجدی به نام احمدیه بر خرابه‌های این آرامگاه ساخته شد و مزار او در زیرزمینی کوچک در زیر مسجد تعبیه گردید. ورودی مسجد، قوس‌دار و دارای دری آهنی و مزین به کاشی‌کاری است. درب ورودی به دو راه تبدیل می‌شود که سمت چپ با چند پله پایین رفته و به حیاط می‌رسد که از صحن مسجد پایین تر است و راه مسقف سمت چپ که نیم‌دایره دور حیاط می‌چرخد، به صحن مسجد می‌رسد. در سمت شمالی حیاط، آرامگاه و در کنار آن انبار و در سمت غربی آن وضوخانه و سرویس بهداشتی و در ضلع جنوبی سردابی دیگر قرار دارد. ارسی‌ها، نورگیرهای مشبک و تاق‌های تزیینی مسجد دارای کاشی‌کاری‌های زیبایی به سبک دوره قاجار است و دارای مضمون خاصی از عرفان و یا تصوف نیست. از اتفاقات خاص زندگی شیخ احمد، ویژگی‌های بارز سبک او و ویژگی‌های تصوف عصر او، بازتاب و یا نمادپردازی خاصی بر سر مزارش یا در مسجد احمدیه وجود ندارد. فقط بر دیوار غربی سرداب تابلویی از شجره‌نامه سلسله‌های صوفیه وجود دارد.