نشریه شماره   192   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

درس‌هایی از زلــزلــه ورزقان

مهدي زارع*

دو زمينلرزه پيدرپي در 21مرداد 91 در ساعت 16:53 با بزرگاي گشتاوري 4/6 و ساعت 17:04 با بزرگاي گشتاوري 3/6 در 25کيلومتري غرب اهر و حدود 50کيلومتري شمال شرق تبريز موجب تلفات جاني (307 کشته) و خسارت مالي و هراس مردم در پهنه رومرکزي در استان آذربايجان شرقي شد. يکي از دلايل تلفات تقريباً محدود اين رويداد( به نسبت زلزلههاي ديگر)، وقوع زمينلرزه در روشنايي روز بود، بهنحويکه بسياري از مردم (بهويژه کشاورزان منطقه) زير سقفها نبودند و براي انجام کار، خانهها را ترک کرده بودند. حدود 55درصد از تلفات اين زلزله نيز يا به کودکان زير 10سال يا به سالخوردگان بالاي 60سال مربوط بود. وقوع پسلرزهها و جو شايعات که هر روز خبر (بيپايه) از وقوع زلزلهاي مهم در ساعات بعد در همان روز ميداد، موجب هراس و وحشت مردم اهر و تبريز و ورزقان براي حدود دو هفته بعد از رخداد زلزله و استقرار آنها در محدوده هواي باز در شهرهاي مذکور شد. بيشترين تلفات انساني از روستاهاي باجه باج، گوردره و دبنو و شهر ورزقان گزارش شد.

در تاريخ 23بهمن1331 در زمان دولت زندهياد دکتر «محمد مصدق» (و حدود شش ماه قبل از کودتاي 28مرداد 32) زمينلرزه ترود در جنوب شاهرود با بزرگاي 4/6 موجب کشته شدن بيش از 800نفر از همميهنان ما شد. در همان دهه30شمسي در روز 11تير 1336، وقوع زمينلرزهاي با بزرگاي 9/6، در سنگچال (بندپي مازندران- در جنوب آمل) در منطقه کوهستاني شمال البرز مرکزي حدود هزار و200نفر کشته برجاي گذاشت. سه سال بعد در تاريخ چهارم ارديبهشت 1339 زلزلهاي با بزرگاي 6 در لارستان فارس بيش از 400نفر کشته داشت. در دهم شهريور سال1341 زلزلهاي با بزرگاي 1/7 در بويينزهرا در دشت قزوين موجب بيش از 12هزار کشته شد. از 1331 و زلزله ترود که اولين زلزلهاي بود که مرحوم استاد «آبداليان» استاد دانشگاه تهران آن را موردمطالعه علمي در ايران قرارداد تا سال 1393، سابقه مطالعه علمي زمينلرزههاي ايران، 62ساله شد.

نگاهي مجدد به زمينلرزههاي مهم و مخرب دهه گذشته از زلزله اولتير چنگوره، آوج1381 (بزرگاي 3/6 و 261 کشته)، زلزله پنجمدي 1382 بم (بزرگاي 5/6 و حدود 33هزار کشته)، زلزله چهارماسفند 1383 داهوييه زرند (بزرگاي 5/6 و 650نفر کشته) تا زمينلرزههاي دوگانه ورزقان آذربايجان شرقي در سال 1391، نشان ميدهد هرگاه زمينلرزهاي با بزرگاي بيش از 6 در محدودهاي مسکوني رخ داده (و تراکم جمعيت روستايي يا شهري در آن ناحيه قابلملاحظه بوده است)، تلفات بيش از صد نفر نيز رخداده است. متأسفانه از اين نظر طي اين ششدهه ايمني مردم در مناطق مختلف لرزهخيز ايران، به حد قابلقبولي نرسيده و تأسف بيشتر آن است که هرچه در اين ششدهه جمعيت افزايشيافته است، به دليل آسيبپذيري بالا در مناطق مسکوني، ميزان تلفات ما در نواحي مسکوني نيز بيشتر شده و در آينده نيز احتمال تلفات زياد در هر زلزله با بزرگاي بيش از 6 ريشتر که در نواحي مسکوني يا نزديک آن رخ دهد، وجود دارد.

در زلزله ورزقان، ازنظر اطلاعرساني در ساعات اول وضع نابساماني به وجود آمد و دليل اين وضع نابسامان، اعلام يک خبر محلي اشتباه مبني بر نبود هرگونه تلفات در اين رخداد و اعلام دليل (غلط) براي اين بي تلفات بودن (فرضي) بود که موجب کمتوجهي به اين رخداد در ساعات اوليه بهويژه در رسانه ملي شد که حساسيت و عصبانيت بعضي از مردم در پهنه زلزلهزده را بهدنبال داشت. البته رسانهها و بهويژه رسانه ملي، در روزها و ماههاي بعد بهدرستي تلاش کردند تا اين اشکال را جبران کنند. دولت وقت در آن زمان اعلام کرد در مدت 40روز، بناهاي ويرانشده تکميل و تا قبل از شروع فصل سرما به مردم تحويل خواهد شد اما محقق نشدن بهموقع اين وعده نيز مزيد بر علت شد و بياعتمادي و اختلال در فرآيند بازسازي را در پي داشت. ارتباطات تلفن همراه در روستاهاي سانحه ديده تا روز ششم بعد از رخداد برقرار نشد. البته گاز منطقه بهطور مطلوب مهار و از بروز خسارات جدي ممانعت به عمل آمد. از نکتههاي قابلتوجه در اين رويداد، تخريب و تعطيلي بيمارستانهاي تازهتاسيس در هريس و اهر بود (حدود 11ماه بعد از افتتاح) بهگونهاي که خدمات بهداشتي در حياط اين بيمارستانها به آسيبديدگان ارائه شد.

در مورد بازسازي نيز وضع همچنان داراي ابهامات گوناگون است: در ششم ارديبهشت1392 استاندار آذربايجان شرقي در جلسه ستاد بازسازي مناطق زلزلهزده استان، وعده برگزاري جشن بازسازي مناطق زلزلهزده را در سالروز زلزله ورزقان (مرداد92) داد. «دهقاني» نماينده ورزقان در مجلس در مرداد 92 اعلام کرد: «بنياد مسکن فقط 12هزار واحد مسکوني به زلزلهزدگان ارسباران تحويل داده است. در بسياري از اين واحدها نيز صرفاً اسکلت و چارديواري ساختهشده و هيچگونه امکاناتي از قبيل سرويس بهداشتي وجود ندارد و کارهايي از قبيل نازککاري و ... انجامنشده است.» اين در حالي است که مسئولان بنياد مسکن انقلاب اسلامي گفتند «بابت تکميل داخل ساختمانها وظيفهاي ندارند و فقط براي اين کار تسهيلات در اختيار زلزلهزدگان قرار ميگيرد.» امروزه بيشتر بناها بازسازيشده، ولي همچنان مسئله اشتغال و مهاجرت مردم از مناطق زلزلهزده بهسوي شهرهاي ديگر، از مسائل اجتماعي باقيمانده در يک منطقه زلزلهزده (با تخريب عمدتاً در مناطق روستايي) مانند ورزقان است. وضع آسيبپذيري و ميزان آمادگي در مقابل زمينلرزه 21مرداد91 ورزقان هشدار مهمي براي لزوم آمادگي ما بهويژه در شهرهاي مهمي مانند تبريز، تهران و مشهد است که در آنها با خطر و احتمال بالاي رخداد زلزله مخرب و ريسک بالاي زلزله مواجه هستيم چرا که به دليل تمرکز بالاي جمعيت چندين ميليوني، احتمال آسيبپذيري زياد است. زمينلرزه مهم بعدي آسيبي بس مهمتر از زلزله ورزقان به ما وارد خواهد کرد پس آماده باشيم.

* دانشيار زلزلهشناسي مهندسي، پژوهشگاه بينالمللي زلزلهشناسي و مهندسي زلزله