هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   192   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

وقتی حادثه فریاد می زند

سازمان مديريت بحران کشور در سال 1386 تشکيل و با شروع فعاليت اين سازمان در خرداد 1387، قرار شد اين سازمان براي يک دوره 5 ساله بهطور آزمايشي شروع به فعاليت کند و بعد از اين مدت، کارايي و اثربخشي سازمان مورد سنجش قرار بگيرد. در خرداد 1392 اجراي آزمايشي مفاد قانون مديريت بحران کشور به پايان رسيد که به گفته حسين باقري، مؤسس و رئيس اسبق سازمان مديريت بحران کشور ضعف مالي و انحراف اعتبارات سازمان موجب شد اغلب طرحها، قوانين، دستورالعملها نيمهکاره انجام شود، در حال حاضر اين سازمان زير نظر وزارت کشور فعاليت ميکند. باقري که سوابق متعدد مديريت شهري را همچون عضو شوراي عالي شهرسازي و معماري، شهردار منطقه 14، مديرکل برنامهريزي و ايمني وزارت کشور، معاون مهندسي و پدافند غيرعامل وزارت دفاع را در کارنامه کاري خود دارد از دغدغههاي مديريتي در مقابله با بحران و راهکارهاي پيش رو قبل از بروز فاجعه و دير شدن براي اقدامات عملياتي در کشور ميگويد.

حوادث چند سال اخير و کندي سرعت ساماندهي و بازسازي مناطق آسيبديده باعث شد تا رويکرد برخي کارشناسان نسبت به اين سازمان و نحوه مديريت يکپارچه در سياستگذاري و هماهنگي و انسجام در مراحل مختلف مديريت بحران با انتقادات زيادي روبهرو شود و بيش از آن ادعاهاي بحثبرانگيزي که هنوز پاسخ دقيقي به آن داده نشده است: «آيا حوادث طبيعي و سوانح قابل پيشبيني است؟»

اعتبارات مديريت بحران همپاي بودجه عمران

 حسين باقري ميگويد: وقتي مديريت ايمني و سوانح وزارت کشور را تحويل گرفتم با بررسي قوانين 37 کشور قانون 15 مادهاي تنظيم شد که دوره آزمايش مصوب مجلس 5 سال بود ولي متأسفانه 5 سال اول عليرغم وجود قانون کامل، اقدامات اجرايي مناسبي به دليل اجراي ناقص قانون انجام نشد. تخصيص اعتبارات سالانه 700 ميليارد توماني در سه بخش تسهيلات، مقابله و بازسازي که بعد به بيش از 15 برابر يعني 8 هزار ميليارد تومان افزايش پيدا کرد مبناي بسيار خوبي براي آغاز به کار شد-       اعتبارات فعلي سازمان نيز 11 هزار و 400 ميليارد تومان است که اين رقم به اعتبارات عمراني کشور طعنه ميزند- با افزايش اعتبارات ساختار را اصلاح کرديم و نزديک به 100 آييننامه اجرايي و دستورالعمل تدوين و به تصويب دولت رسانديم که تنها بخشي از دستورالعملهاي لازم آييننامه اجرا شد.

وي با بيان اينکه اعتبارات هزينه نيست بلکه سرمايهگذاري است، ادامه ميدهد: اما مسير هزينه کرد اين اعتبارات تنها يک سال در اختيار سازمان مديريت بحران بود و سپس به معاونت راهبردي رياست جمهوري دولت منتقل شد و نقطه اختلاف ميان کارشناسان اصلي مديريت بحران در کشور و کساني که صرفاً نگاه مالي داشتند، همينجا بود. اگرچه در حال حاضر مجلس براي بازگشت اعتبارات به سازمان چندين بار مکاتبه کرده اما تا الآن اين اتفاق نيفتاده و اين نکته مهمترين عامل براي رکود عملياتي سازمان و قانون مديريت بحران کشور است. بهطوريکه افراد غير کارشناس براي مديريت بحران کشور تصميم ميگيرند.

مؤسس سازمان مديريت بحران کشور ميافزايد: اگرچه قرار است دولت لايحهاي در قالب طرحي مشترک با مرکز پژوهشهاي مجلس، نماينده سازمان مديريت بحران و يک تشکل مردمنهاد بهعنوان انجمن علمي مديريت بحران ارائه کند تا به کمک مجموعه پژوهشي علل عدم موفقيت بندهايي از قانون اجرانشده را بيابند.

مديريت بلاياي طبيعي يک علم است

او ميگويد: به فرموده مقام معظم رهبري «حادثه بلا نيست، بلکه عدم اطلاع ما و اقدامات نامناسب از حادثه بلا ميسازد»، کشورهاي زيادي وجود دارند که زلزلهخيزتر از کشورمان هستند و بهراحتي بر کنترل آن مسلط شدند که دليل آن نيز مطالعات علمي و پژوهشي متعدد است. بهعنوانمثال زمينلرزه کوبه يکي از بدترين رويدادهاي طبيعي در ژاپن بود و خسارات شديدي به بار آورد که در اين خصوص بيش از 1200 جلد کتاب تدوينشده که نشان دهنده مطالعات آنها در اين زمينه است. بنابراين مسئولان دستگاه اجرايي بايد اطلاعات کافي از نظر عملياتي و اجرايي کسب کنند.

باقري با بيان اينکه مديريت حوادث و بلاياي طبيعي امروز در دنيا يک علم است، اظهار ميدارد: نميتوان با يکسري اقدامات غيراساسي و مسکن مشکلات را حل کرد، آن هم درجايي که دکتراي مديريت بحران در کشور تدريس ميشود. ضربالمثلي غلطي رايج  است که «حادثه خبر نميکند!» به اعتقاد من حادثه نهتنها خبر ميکند بلکه فرياد هم ميزند. اين ما هستيم که با غفلت از حوادث و بد عمل کردن بلا ميسازيم.

اين کارشناس ارشد شهري با اشاره به سياستهاي کلي نظام و قوانين مناسب اما عملکرد ضعيف، توضيح ميدهد: سيستم مديريت بحران کشور داراي چهار آيتم پيشبيني و پيشگيري، آمادگي، مقابله، بازسازي و بازتواني است و علتيابي حادثه نيز آيتم پنجمي است که بنده در سازمان ملل پيشنهاد دادم که مقدم بر اينهاست. با توجه به تجربه ايران در وقوع 34 نوع حادثه، به نظر ميرسد در گامهاي اوليه چرخه مديريت بحران کمتر سرمايهگذاري کرده ايم. درحاليکه ساير کشورهاي حادثهخيز 7 تا 10 نوع حادثه دارند اما داراي وزارتخانه بحران هستند و ما که 34 نوع حادثه طبيعي را تجربه کردهايم يک وزارتخانه براي آن نداريم.

تشکيل وزارتخانه مديريت بحران

باقري معتقد است: در اقدامات توسعهاي بارگذاري ناصحيح مثل تبعات تغييرات غير کارشناسي زمين همچون خاکبرداريهاي عميق و غير فني، دستاندازي به ذخاير و نابودي منابع، ميتواند نقطه شروع مشکلات شود. اگرچه تاکنون حادثه مهمي در مراکز پرجمعيت کشور اتفاق نيفتاده، اما در حوادث اتفاق افتاده نيز با پوشش بسيج و کمک مردم توانستيم کمکاريهاي مديريتي را جبران کنيم. متأسفانه در حوادث ما نهتنها مديريت بحران نميکنيم بلکه به دليل نداشتن اطلاعات کافي، نبود سيستم هاي نرمافزاري و عدم تمرکز در برنامهريزي درگير بحران مديريت هستيم.

وي ميگويد: با توجه به اينکه در دنيا رتبه مهم حادثهخيزي را صرفاً در بلاياي طبيعي داريم پيشنهاد بنده تشکيل يک وزارتخانه است. نکته دوم شاخص گذاري است، چون ما شاخصي در امور چرخه مديريت بحران کشور و دستگاههاي اجرايي نداريم و متأسفانه براي مديريت ريسک و هشدار اقدامات اساسي انجام نشده است. بهعنوان مثال براي هشدار در خصوص وقوع زلزله حدود 250 ايستگاه لرزه نگاري در کشور نياز است، درحاليکه از دوره مديريت بنده تاکنون 150 ايستگاه لرزهنگاري در کشور تهيهشده که تعدادي از آنها هنوز نصب هم نشده است.

اين مدير باسابقه هشدار ميدهد: در حال از دست دادن فرصت و زمان هستيم و لحظات طلايي براي مديريت بحران بهسرعت در حال از دست رفتن است. بهعنوان نمونه نماها و قابهاي شيشهاي که بدون محاسبات ساخته ميشود در صورت بروز حادثه تبديل به تير و ترکش خواهند شد . يا ساخت بيش از 4 طبقه ساختمان در شريانهاي اصلي ممنوع است درصورتيکه در ميادين بزرگ شهر برجهاي زيادي بنا شده يا در کوچههاي بنبست، واحدهاي مسکوني 7 طبقه ساختهشده  و درکنار اتوبانها و بزرگراهها  انبوهي از برجها ميبينيم که سر به فلک کشيدهاند.

مديريت بحران اتاق فکر ندارد

وي تصريح ميکند: مسئله مهم اولويتبندي تهديدهاست. مثلاً در ابر شهر تهران 5 تهديد اصلي داريم که بايد بهسرعت بر روي آنها کار کرد. اين تهديدات شامل زلزله، سيل، قنوات، آلودگي هوا و فرونشست دشتهاي اطراف شهر و آتشفشان شهر دماوند است که اخيراً با خروج گازهاي آن و سرد و گرمي چشمههاي اطراف آن، بررسيها نشاندهنده فعل و انفعالات است. براي اين کار بازنگري در ساختوسازهاي نامطمئن و غير فني، بازسازي و ساماندهي قناتهاي زيرزميني، ايجاد مسيرهاي فرعي براي انتقال شهروندان و خدماترساني، چندمنظوره کردن مراکز اداري براي امدادرساني از ضرورتهاست.

باقري با انتقاد از اينکه به مديريت بحران کشور با ديد علمي نگاه نميشود، تصريح ميکند: اتاق فکر مديريت بحران در دولت و مرکز خطرپذيري لرزهاي آسيا و اقيانوسيه که زودتر از ژاپن اقدام کرديم نيز تعطيل شد، اتاق بحران تهران هم تعطيل است و در مواقع عادي در يک جلسه بحران افراد يکديگر را نميشناسند، تازه بعد از حادثه اشخاص دور يک ميز مينشينند و با هم آشنا ميشوند.

وي خاطرنشان ميکند: يکي از دغدغهها، فرهنگسازي براي مردم و نقش رسانههاست و در شرايط عادي است که ميتوان براي بحران تدابيري انديشيد نه هنگام وقوع آن. لازم است مديران بحران برنامهريزي متمرکز  همراه با اجراي غيرمتمرکز داشته باشند که اين اقدام نياز به تمرين و ممارست دارد. اگر با شناخت مسئله، طرح جامع و آموزش مديران کار مديريت بحران را در فرصت مناسب انجام دهيم هيچگاه با بحران مديريت مواجه نخواهيم شد.