نشریه شماره   192   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

توسعه خانه خدا به سبک شیکاگو

گروه معماري و دکوراسيون:طراح اصلي توسعه مسجدالحرام، شرکت انگليسي است که 800 معمار حرفهاي در آن کار ميکنند و طرح مذکور را با سرپرستي تيم معماران توسط زاها حديد (معمار آوانگارد عراقي الاصل، به سبک فولدينگ) و نورمن فاستر (معمار انگليسي، به سبک هايتک) طراحي نمودهاند. 

 نورمن فاستر از مشهورترين معماران عصر ماست که صاحب سبک خاص خود در معماري هايتک بوده و برخي طرحهاي او به معماري پايدار و سبز نيز نزديک است. او معماري اتريشي الاصل و يهودي زاده بوده و بر اساس شريعت اسلام حق ورود به مسجدالحرام را ندارد.

نقد طرح

طرح حاضر بيش از هر چيز به طراحيهاي سانتياگو کالاتراوا معمار اسپانيايي صاحب سبک بيونيک در معماري مشابهت دارد (که از اندام واره هاي جانوران و اسکلت جانوران بزرگ جثه براي سازه بناي خود الهام ميگيرد). اين طرح از نماي جانبي نيز شباهت زيادي به ستون فقرات جانداران عظيمالجثه دارد.

ايده اصلي اين طرح ديدمستقيم از داخل اين بهاصطلاح رواقهاي مخوف به سمت کعبه، بهواسطه شيب تند رواقها به سمت داخل ميباشد؛ بهگونهاي که وقتي حجاج در رواقها قدم ميزنند يا نماز ميگزارند، چشمانداز آنها بهسوي کعبه باشد. 

در مرحله دوم و سوم طرح، تمام بناي مسجدالحرام، جز کعبه، تخريب ميشود و اين طرح بهصورت مدولار با تقارن مرکزي کعبه، بهصورت کامل به دور کعبه طبق آنچه در تصوير ميبينيد، اجرا خواهد شد. در اين طرح يک جبهه کامل از مسجدالحرام تخريب ميشود و بهجاي آن طرح جديدي که شامل مسجدي بزرگ است، ساخته ميشود. اين مسجد همان رواقهايي است که به سمت کعبه شيب دارد و به پنج دروازه عظيمالجثه با نقوش هندسي اسلامي به ارتفاع 38 متر ختم ميشود. اين دروازهها در هنگام انجام  مراسم مذهبي و برگزاري نماز براي محدود کردن فضاي اطراف کعبه بسته ميشود و صرفاً در ماه رمضان و ايام حج تمتع گشوده ميشود.

اجراي طرح توسعه

پروژه توسعه در سه مرحله طي سه سال اجرا ميشود، مرحله نخست در محرمالحرام گذشته، با تخريب بخش اول ساختمانها آغاز شده، كه سبب كاهش قابلملاحظه ظرفيت صحن طواف از 48 هزار نفر به 22 هزار طواف كننده در ساعت شده است. 

پس از مراسم حج سال 1393 مرحله سوم طرح توسعه نيز آغاز ميشود و تا پايان سال 94 كليه ديوارها و جدارهاي موقت و مطاف موقت برداشتهشده و طرح توسعه صحن مطاف تكميل و ظرفيت صحن مطاف تا 105 هزار طواف كننده در ساعت يعني دو برابر ظرفيت فعلي صحن طواف، افزايش خواهد يافت.اما اکنون سازه اي فولادي و عظيم در مطاف اجرا شده که حيرت بسياري از زائران را برانگيخته است. سازهاي که مسئولين سعودي، از آن بهعنوان سازه پل معلق ويژه زائران خاص (معلولين و بيماران و ويلچريها و...)  ياد ميکنند.

  اين سازه عظيم فولادي که ارتفاع آن همتراز سقف کعبه است، ويژه زائران معلول ميباشد و به نظر ميرسد سازهاي موقت است که تا پايان مرحله سوم طرح، بخشي از طواف کنندگان را پذيرا باشد و پسازآن برداشته خواهد شد. اين سازه عظيم مانع از ديدمستقيم به کعبه است و مزاحمتهاي فراواني براي طواف کنندگان و نمازگزاران ايجاد نموده است.

طرح توسعه حريم مسجدالحرام

ابراج البيت يا همان برج ساعت مکه که هتلي 120 طبقه و شبيه برج ساعت «بيگ بن» لندن در انگليس است، يکي از همان پروژههايي است که به بهانه توسعه و اسکان زائران، ايجادشده است. ارتفاع بيشازحد اين آسمانخراش بهگونهاي است که سايه آن بر روي کعبه سنگيني ميکند.

بهمن اديب زاده، استاد معماري دانشگاه شهيد بهشتي در رابطه با طرح معماري مکه گفت: براي اينکه بتوانيم وضعيت فعلي را بهتر تحليل کنيم، بايد از سابقه و پيشينه تاريخي اين مکانها شروع کنيم. اول اينکه وقتي به خالق هستي براي ساخت خانه خودش مراجعه ميکنيد، متوجه ميشويد اصولي را براي ساخت خانه خودش معين ميکند. اين اصول منحصر به زمان و مکان نيست. به همين دليل در زبان وحي خداوند ميفرمايد اولين خانهاي که براي مردم بنا کردم، کعبه است. وقتي تهاجمي نسبت به خانه خدا صورت ميگيرد، تمام اديان مقابل آن قرار ميگيرند. کعبه خانهاي است که مايه هدايت و رحمت عالميان است.

استاد معماري و شهرسازي دانشگاه شهيد بهشتي افزود: سابقه تاريخي مکه نشان ميدهد کعبه 2 هزار سال قبل از ميلاد مسيح بنيان نهاده شده است. شهرساز خانه خدا حضرت ابراهيم(ع) يعني يک پيامبر است و ساکنان آن فرزندان پيامبر و خانواده آنها هستند که زندگي آنجا را بنا مينهند. پس از آن ابراهيم(ع) خانه خدا را با قوانين خاصي يعني تساوي اجزا ميسازد و خداوند امر ميکند که اين مساوات اجزا در مکاني باشد که سرشار از آرامش است.

کعبه نبايد تحت سيطره هيچ حاکمي باشد

اديب زاده گفت: وقتي اشاره ميکنيم که اين خانه متعلق به جهانيان است، اگر در طرحهاي توسعه معماري و شهرسازي آن برنامهريزي ميکنيم بايد مواظب باشيم مکتبهاي خاص معماري غربي بر آن حاکم نشود. معماري بايد متناسب با فرهنگ بومي مکه باشد. از ملاکها و مباني انتخاب خانه خدا«بيت العتيق» بودن آن است؛ يعني تحت سيطره هيچ حاکمي نباشد و خانهاي آزاد باشد. براي احداث هر بنايي بايد به مباني بنيانگذاري کعبه توجه شود.

اين استاد معماري درباره روند ساختوساز در مکه و شرايط حاکم برآن يادآور شد: رويکرد عمران و آبادي تحت عنوان توسعه حرم شريفين و جهت اين توسعه بسيار مهم است. در زمان خلفاي دوم و سوم خانههاي اطراف بيتالله را خريدند و توسعه دادند.در محدوده خانه خدا هيچ ساختماني وجود ندارد که بلندتر از اين مکان مقدس باشد و در دورههاي بعدي همخانه خدا نسبت به رواقهاي اطراف خود کاملاً مسلط است.

اديب زاده ادامه داد: بعدها بهتدريج ساختمانهايي بلندتر تحت عنوان توسعه حرم و اضافه کردن صحن براي زائران ساخته ميشود اما افزودن اين صحنها به قيمت نابودي هويت فرهنگي رقم ميخورد.

وي اظهار کرد:جغرافياي خانه خدا در محيطي است که با تپههاي سنگي محاصره شده است. در طرحهاي جديد خانههاي سنگي برداشته ميشود و خانه کعبه که هويت جغرافيايي خود را از کوههاي اطراف ميگيرد، بهتدريج تبديل به دشتي ميشود که ساختمانهايي جايگزين آن کوهها ميشوند.

اين استاد شهرسازي دانشگاه شهيد بهشتي تصريح کرد: با اين اقدامات حافظه تاريخي اينجا صفر ميشود و اين بسيار خطرناک است. در مراحل بعدي ما با نوعي معماري مواجه ميشويم که نهتنها متعلق به حجاز نيست بلکه متعلق به مشرق زمين هم نيست. به عبارتي خانه خدا تبديل به ماکتي محصور شده با ساختمانهايي است که به سبک شيکاگو و نيويورک ساختهشده است. اين باعث ميشود که شهر مکه هويت اصلي خود را از دست بدهد و تبديل به ناکجا آباد شود، چون در حال از دست دادن نشانههاي بومي خودش است.