نشریه شماره   158   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

خدمات متقابل جامعه و معمار


گروه معماری و دکوراسیون: توفیق یا ناکامی یک معمار در عمل به مسئولیت‌های اجتماعی وی تابعی از تقویت یا تضعیف هویت صنفی اوست زیرا «مسئولیت»، تنها یک روی سکه «منزلت» است؛ سکه‌ای که روی دیگر آن «اختیار» است. کاهش و گاه حذف اختیارات معمـار که در شکل مستقیم معمولاً به منظور تأمین نظر، سلیقه شخصی و یا منافع مالی کارفرما (اعم از دولتی و غیردولتی) و به صورت غیرمستقیم از رهگذر تصویب و اعمال قوانین، تعرفه‌ها، ضوابط و آیین‌نامه‌های دست و پاگیر و بعضاً نسنجیده وغیرکارشناسی صورت می‌گیرد، لوث مسئولیت و سرانجام بی‌اعتبار ساختن جایگاه تخصصی و منزلت اجتماعی معمـاران را به دنبال خواهد داشت. متن زیر یادداشت‌های چند تن از معماران حرفه‌ای ایران در مورد مسئولیت‌های معماری است.

معماری در وجود و ادراک انسانی

حمیدرضا ناصر نصیر در مورد مســئولیت اصلی یــک معمار گفت: سنت نیکویی است کـــه طبیبان برای جلــــوس در ردای طبابـــــت و ورود به حرفه پزشکی سوگندنامه‌ای یاد می‌کنند که از بقراط حکیم به یادگار مانده و در آن ، به خود یادآوری می‌نمایند که برای چه به کسوت پزشکی درآمده‌اند و اگر سوگند مهرورزی به انسان‌ها و کمک به آنها برای پزشکان جاری است، صد البته برای رشته‌هایی که افزون بر جسم، با روح انسان‌ها و با ادراک و سعادت و خوشبختی آنها گره خورده‌اند، برای روشنفکران، برای هنرمندان و برای معماران و دیگران هم مصداق می‌یابد. چه بر زبان زمزمه گردد و چه در دل جاری باشد. معماری در ذات خود با لایه‌های مختلف وجود و ادراک انسانی پیوند خورده است، با جهان نمادها و معانی، با احساس زیبایی و تعادل، با کارآمدی و سودمندی، با نظم و سازمان، با بوم و محیط و با ماده و فیزیک؛ از این روی معماران باید طیفی از توانمندی‌ها، از حوزه‌های مادی تا عرصه‌های مفهومی را فراگیرند و از یک سو به جست‌جوی افق‌های نو و برای خلق محیط‌های الهام‌بخش سر در آسمان داشته باشند و از دیگر سوی برای پاسخگویی مطمئن و توانمند به وجه مهندسی حرفه خود پای بر زمین بکوبند.لذت آفرینش معماری، تنها منحصر به پروژه‌های بلندپروازانه و خیال‌پردازانه و مفهومی نیست؛ همدلی انسانی و تعهد حرفه‌ای معماران طلب می‌کند که معماران در عرصه شهر و در بطن چالش‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه‌شان نیز با تمامی توان و دانش و تجربه و تخیل خود در کنار همنوعان باشند و به وظیفه‌ای که در حوزه تخصص و زمینه حرفه‌شان قرار می‌گیرد، عمل کنند. این موضوع به ویژه برای معماران جامعه ما اهمیتی دوچندان می‌یابد؛ چرا که، علی‌رغم پیشینه کهن تمدنی سرزمین ما در موضوع معماری، دانش جامعه امروز ایرانی در مقوله معماری در تمامی سطوح، اعم از شهروندان، دانش‌آموختگان، هنرمندان، راهبران رسانه‌ها، مدیران و قانون‌گذاران، آن چیزی نیست که برای پویایی و پایداری محیط ساخته‌شده لازم است و به تبع آن، جایگاه مقوله‌های مرتبط با معماری در نظام قوانین و مقررات در حوزه‌های محیط‌زیست، شهر، معماری و میراث فرهنگی نیز آن‌سان که در خور یک تمدن کهن و پویا باشد، نیست. پس معماران ایرانی در کوران مسئولیت اجتماعی و حرفه‌ای دوگانه‌ای قرار دارند؛

از یک سو با وظیفه سنگین معرفی و تثبیت مقوله معماری به عنوان رکنی از فرهنگ اجتماعی به جامعه امروز خود مواجهند و از دیگر سوی خود را در بطن چالشی تاریخی و جهانی برای باز تعریف آورده امروز خود برای جهان معماری یافته‌اند. دست و پنجه نرم کردن با هردو این چالش‌ها البته امری خطیر و دشوار است؛ اما شاید نه برای معماران؛ چرا که آنان استادان چالش حل مسائل بغرنج و آفرینش پاسخ‌های خلاقانه‌اند!

توجه به مسئولیت اجتماعی در قبال جامعه و محیط‌زیست

علی یاوری در مورد این مطلب که مسئولیت‌های جامعه حرفه‌ای معمار به چه اندازه در جوامع کنونی گسترده شده است، گفت: در سال‌های اخیر با توسعه فن‌آوری‌های نوین و نیز درخواست بازار، حجم تولید ساختمان در کشور افزایش‌یافته و این افزایش حجم تولید، ضمن تغییر در چهره مناطق زیستی با خود عواقب و مشکلاتی را به همراه آورده است که از آن جمله می‌توان به نابودی طبیعت و زیرساخت‌های محیطی و طبیعی اشاره نمود و پیش‌بینی می‌شود که این روند نمی‌تواند در بلندمدت تداوم داشته و در نهایت با نابودی بسترهای طبیعی از یک سو و عدم توجه به نیازهای اجتماعی از سوی دیگر زمینه ناپایداری رشد اقتصادی را فراهم خواهد آورد. در دوران معاصر با توجه به اهمیت جنبه‌های اقتصادی کوتاه مدت، شرکت‌های ساختمانی چه گروه‌های مشاور و چه گروه‌های مجری به عنوان یک بنگاه اقتصادی تلاش نموده‌اند تا در تدوین برنامه‌های توسعه، بتوانند از این بازار پر رونق بهره بیشتری را به خود اختصاص دهند اما با توجه به بازار رقابتی و محدودیت‌های ناشی از آن، فارغ از توجه به مسئولیت اجتماعی خود در قبال جامعه و محیط‌زیست در روند تخریب و ناپایداری محیط مشارکتی جدی داشته‌اند. در این خصوص می‌توان به پروژه‌هایی که در تعارض با منافع جمعی شهروندان ساخته و یا در شرف ساخت می‌باشند، اشاره نمود. در شرایط کنونی مسئولیت اجتماعی (که بسیاری از متخصصین عرصه ساختمان معنی آن را صرفاً در حد انجام صحیح وظایف مهندسی تعبیر می‌نمایند) در تعارض با موفقیت برنامه‌های توسعه برای این شرکت‌ها قرارگرفته و در بسیاری از مواقع بنا بر مصلحت اقتصادی بنگاه از آن چشم‌پوشی شده است.

وظیفه معماران شناساندن معماری درست

حبیبه مجد آبادی در مورد تقابل دو کلمه جامعه و معمار گفت: پس از ده، یازده سال کار حرفه‌ای فکر می‌کنم همان طور که معمار متعهد است و مسئولیت‌هایی دارد، جامعه هم در قبال معمار یا هنرمند مسئول است. طی این سال‌ها برخورد با مشتری یا به اصطلاح کارفرماهای جور و واجور به من نشان داد که در رشته معماری پایبندی معمار به ارزش‌ها و مسئولیت‌هایش در قبال جامعه به تنهایی ضامن پیشبرد معماری نمی‌شود. در جامعه‌ای که هنوز سودمندی رشته معماری اثبات نشده است تا کجا می‌توان الفبای معماری را هر بار برای هر کارفرما توضیح داد و آدم‌ها را متقاعد کرد که طراحی ساختمان کاری تخصصی است که تنها در حیطه تخصص معماران است و در نهایت نیز این کارفرما است که از طرح منتفع می‌شود. با توضیح اینکه چرا آنچه در دنیای خارج به عنوان معماری کلاسیک، نئوکلاسیک و اشرافی ارائه می‌شود، فاقد ارزش است؟ چرا حتی وقتی کارفرما با توجه به سوابق و جوایز متعدد طراحی سراغ یک معمار می‌رود باز هم انتظار دارد چیزی به عنوان پیش طرح دریافت کند؟ چرا همه کارفرماها تصور می‌کنند از کودکی استعداد طراحی داشته و دارای ذوق و قریحه سرکوب‌شده‌ای هستند که با دیدن معمار شکوفا می‌شود. حتماً یک جای کار ایراد دارد.آنچه مسلم است شک و تردید و عدم اطمینان به معماران ناشی از عدم شناخت جامعه از معمار و حرفه معماری است. در این جامعه تقریباً همه می‌دانند پزشک کیست و چه کاری انجام می‌دهد و عزیزترین چیز که جانشان است را در اختیار تشخیص او می‌گذارند که در بعضی موارد هم تشخیصی نادرست به قیمت جان افراد تمام می‌شود. درحالی‌که اکثریت جامعه نمی‌دانند معمار کیست، چه می‌کند و یا وجودش چه سودی دارد. پس اولین مشکل عدم شناخت است. نشریات معماری را معماران مطالعه می‌کنند و روز معمار را معماران جشن می‌گیرند درحالی‌که غیر از معماران کسی از وجود چنین روزی مطلع نیست و در تقویم هم قید نشده است. در مجامع ما غیر معمار حضور ندارد و به طور کلی جامعه از ما زیاد نمی‌داند و همان اندکی که می‌داند نه در مورد معماری حرفه‌ای بلکه در مورد نوعی معماری عوام‌فریبانه و مختص افراد نوکیسه است.در چنین شرایطی مهم‌ترین وظیفه معماران شناساندن معماری درست به عموم مردم است. اطلاع‌رسانی از طریق روزنامه و یا شبکه‌های تلویزیون که در حال حاضر کمتر در اختیار معماران است و حتی تأسیس یک شبکه مستقل تلویزیونی می‌تواند موثر باشد.

معماری یک فرصت است

علی فلاح پسند در مورد مهم‌ترین مسئولیت یک معمار گفت: معماری، فرصتی است که انسان طی آن، محیط پیرامون خود را شناخته و بر بنیاد باورها و نیازهای خود آن را شکل می‌دهد تا پدیده‌ای به نام مکان را بیافریند و مکان حاصل فرایند شناخت و اندیشه انسان است که به اقتضای تغییر باورها و نیازهای انسان، ظرفیت تغییر پیدا می‌کند. مسئولیت معمار، شناخت و تسهیل و تحقق چنین فرایندی است.

معماری در انحصار طبقه خاص نیست

پرویز طلائی در مورد مسئولیت‌های اجتماعی یک معمار گفت: سال‌هاست معماری فقط در انحصار طبقه خاص قدرت و ثروت نیست و به ساکنان شهرها و روستاها هم تعلق دارد. پس می‌بایست روز معمار را فراخوانی برای تحقق خدمات‌رسانی به این صاحبان اصلی بپذیریم و تمام دانش و کاردانی خود را برای مناسب‌سازی محیط زیست خود و اطراف مان به کار گیریم. طراحی کنیم برای کسانی که به خوبی می‌شناسیم و تحقیق در خواسته‌ها و نیازهای زندگی آنها برایمان دشوار نیست. اگرچه این کار عزم و همتی جمعی می‌خواهد، زیرا که این نوع معماری به صورت قطعه‌هایی از یک مجموعه وارداتی نیست و تنها به دست معماران و همکارانشان امکان پذیر می‌شود. با این وصف در راستای تحقق این معماری، حداقل‌هایی که اولویت دارد، برعهده ما معماران و نقاط قوت مسئولیت سنگین اجتماعی ماست؛ بنابراین درطبع آزمایی هنری و سلیقه شخصی که ظاهراً ما را در آن مخیر کرده‌اند غرق نشویم و وقت تلف نکنیم.