نشریه شماره   191   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

بقـعه شیخ خلیـفه

بقعه در لغت به معنای قطعه زمینی است که به سبب اختلاف رنگ، یا وجه مشخصه دیگری، از محیط اطراف متمایز باشد. بقعه معنای وسیعتری از جمله ایالت، ناحیه و گسترهای از زمین دارد.

در بخشهای شرقی و مرکزی جهان اسلام و ظاهراً در دوره سلجوقیان، کلمه بقعه معانی «خانقاه »، «مقبره» و بهطورکلی بنایی برای مقاصد عبادی، تحصیلی یا خیریه را پیدا کرد.از زمان سلجوقیان به بعد، کلمه بقعه در کتیبهنویسی به کار رفت. از زمان ایوبیان به بعد، این کلمه به همین ترتیب در منطقه سوری ـ فلسطینی به کار رفت.

در فرهنگ ترکی ـ ایرانی، ارتباط لفظ بقعه با خانقاه درویشان و مقابر، بخصوص آرامگاههای مشایخ صوفیه، قطعی به نظر میرسد. این ابنیه صرفنظر از نقشه و طرح دقیق معماری آنها، در معنای قرآنی همواره «اماکن متبرّک» را تداعی میکنند.

در اسرارالتوحید نیز (نوشته محمدبن منوّر) که شرححال ابوسعید ابی الخیر است، لفظ «بقعه » و در یک مورد «بقعهای از خیر»، مترادف خانقاه  است.اکنون به معرفی برخی بقعههای ایران میپردازیم:

بقعه شیخ خلیفه

بقعه شیخ خلیفه عارف برجسته شیعه در شهرستان جهرم استان فارس قرار دارد و از آثار متعلق به قرن هفتم قمری است. این بقعه که در جهرم، بخش خضر، روستای جزه قرار دارد، یکی از زیباترین آثار ملی جهرم به شمار میآید.

بنای اصلی بقعه شیخ خلیفه به طول 6 در 6 متر و دارای 4 شاهنشین در 4 جهت اصلی است. شاهنشین جنوبی یک محراب معرقکاری شده بسیار زیبا و نفیس داشته که در سال 1315 بقایای آن به موزه پارس در شیراز انتقال یافت.

این بقعه ساختمانى مرتفع و آجرى دارد که معمارى آن به سبک کاخ سروستان و قبر شیخ یوسف در سروستان است. سر در ورودی این بنا حدود 19 متر ارتفاع دارد و بر فراز آن گنبدی آجری ساختهشده که دارای تزئینات زیبایی است.

در ضلع جنوبى بنا ایوانى قرار داشته که پا ستونهاى آن همانند پا ستونهاى قبر شیخ یوسف در سروستان و ایوان خدای خانه مسجد جامع عتیق شیراز است. در این ایوان سنگقبر قدیمى وجود دارد که با خط ثلث روى آن عباراتى نگاشته شده است.

در درون بقعه 6 سنگقبر قرار دارد که بهصورت موازى قرار گرفته‏اند. یکى از این سنگقبرها متعلق به شیخ زین‏الدین علی خلیفه متوفى به سال 790 هجرى است که در زیر گنبد قرار دارد.

دومین سنگقبر که در میان دو سنگقبر دیگر قرار گرفته، قبر حاجى خلیفه است که در دو ضلع شمالى و جنوبى آن دو بیت عربى نگاشته شده و بر سطح بالایى آن، ابیاتى فارسى نوشتهشده است.سنگقبر سوم که در ضلع شمالى دو سنگ دیگر قرارگرفته در درون خاک فرورفته است و متعلق به شیخ شمس‏الدین محمد بن شیخ حاج تاج‏الدین خلیفه بن شیخ زین‏الدین على خلیفه است.

تاریخ وفات وى را با استناد به تاریخ کاشیکارى و معرقکاری که بر فراز قبر وى صورت گرفته، 854 ﻫجری قمری میدانند.نوع بهرهبرداری از این بقعه، مذهبی بوده که فرم معماری و کاشیهای موجود در بدنه بقعه نشانگر این موضوع است.

بقعه شیخ خلیفه در سال 1381 ه.ش توسط سازمان میراث فرهنگی و با شماره 6783 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.