نشریه شماره   190   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

6 درصد تلفات زلزله دنیا در ایران

گروه ساختوساز: زلزله اصلیترین موضوعی است که باید در ساختوسازهای ما به آن توجه شود چراکه بیش از 95 درصد مساحت کشور ما روی گسل واقعشده است. این در حالی است که بسیاری از عوامل دخیل در ساختمانسازی از اطلاعات لازم برخوردارند اما در بسیاری از موارد بدون اتخاذ تدابیر درست مانند منطبق نبودن بر آییننامه 2800  و مقررات ملی ساختمان سازههای ما روی گسل ساخته میشوند. قطعاً زمانی پی به اشتباهات خود خواهیم برد که زلزله در شهرهای ما بهویژه کلانشهر تهران به وقوع بپیوندد و دستساختهها بر سرمان آوار شود. پیام ساختمان بهمنظور بررسی هر چه بیشتر مسائل و چالشهای زلزله در کشور به سراغ دکتر مهدی زارع، دانشیار زلزلهشناسی مهندسی، پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله رفته است:

پیام ساختمان: ساختمانسازی چه تأثیری بر گسلهای زمین میگذارد؟

ساختمانسازی و حتی برجسازی اثری بر گسلها برای ایجاد زمینلرزه مهم ندارد. وزن ساختمانها و عملیاتی که برای احداث آنها در سطح و نزدیکی سطح زمین اجرا میشود (معمولاً در اعماق چند متری یا چند ده متری یا حداکثر چند صد متری سطح زمین) تنش و میزان بارگذاری محدودی ایجاد میکند و تنشی که در گسلها جمع میشود، بسیار محدود است. در محدوده اعماق کم (چندمتری یا چند صد متری) اگر تنشی بتواند منجر به زمینلرزهای در سطح گسلها  بشود معمولاً کمتر از بزرگای 1 ریشتر میتواند رخ دهد. و این بزرگایی است که ممکن است در زلزلههای مصنوعی حاصل از عملیات انسانی مانند انفجارات معدنی نیز رخ دهد. از سوی دیگر زمینلرزههای معمولاً با بزرگای 4 یا 5 و بیشتر در محدوده اعماق 4 تا 5 کیلومتری یا بیش از آن و در صفحه گسلها رخ میدهند؛ بنابراین واضح است که ساختمانسازی عملیاتی انسانی است که در محدوده اعماق کم ممکن است تأثیری بگذارد و عموماً ربطی به زلزلههای قابلتوجه (با بزرگای 4 به بالا) ندارد. مثلاً زمینلرزه بم که از زمینلرزههای شدید و مخرب و درعینحال کمعمق ایران بود و با بزرگای 6.5 رخ داد، در عمق 8 کیلومتری رخ داد. ولی ملاحظه میشود که هیچ عملیات انسانی (از ساختمانسازی گرفته تا حفر تونل و انفجارات معدنی و ...) نمیتواند اثری بر چنین ژرفایی  بگذارد.      

پیام ساختمان: دانشگاههای ما چقدر در زمینه زلزلهشناسی و مهندسی زلزله موفق بودهاند؟

پاسخ مناسب و عادلانه به این پرسش  با لحاظ کردن میزان پیشرفت و با در نظر گرفتن شرایط و مقایسه با وضع گذشته امکانپذیر است. از سوی دیگر کشور ما نیاز مهمی به چنین علومی دارد. به لحاظ آماری حدود 2 درصد از زلزلههای دنیا در ایران رخ میدهند. این در حالی است که با نگاه به آمار قرن بیستم مشخص میشود حدود 6 درصد تلفات انسانی در زلزلههای دنیا در این سده مربوط به تلفات در زلزلههای ایران بوده است. با توجه به همین آمار ساده میتوان دریافت که میزان آسیبپذیری کشور ما در مقابل خطر زمینلرزه چقدر بالاست. حال با در نظر گرفتن این اهمیت باید گفت ؛ سابقه توسعه علوم و فنون مرتبط با زلزله در ایران عمدتاً مربوط به بعد از سال 1340 است . اولین پیشنویس آییننامه زلزله در ایران در سال 1343 (50 سال قبل) توسط مهندس علیاکبر معین فر، در سازمان برنامه وقت تهیهشده است.  در میان کشورهای درحالتوسعه، مسلمان  و لرزهخیز (مانند ایران، ترکیه، اندونزی، مراکش، الجزایر و ..) هم از نظر سابقه و هم ازنظر پیشرفتهای اخیر وضعیت نسبتاً مناسبی داریم. از نظر توسعه علوم و فنون مرتبط با زلزله در دانشگاهها، پژوهشگاهها و مراکز پژوهشی کشور، و با در نظر گرفتن تربیت دانشجویان و متخصصان مرتبط با این موضوع تا مقطع دکتری در ایران، باید گفت که وضع ما اکنون نسبتاً مطلوب است. ولی آیا توقع ما باید همین وضع موجود باشد؟ حتماً نه. تا زمانی که در یک زمینلرزه با بزرگای حدود 6 در یک منطقه عمدتاً روستایی (مانند 20 فروردین 1392 در شنبه بوشهر) ما چندین کشته میدهیم، یا در زلزله 21 مرداد 1391 ورزقان با بزرگای 6.4 در یک منطقه روستای 307 نفر کشته میشوند، باید بدانیم که آسیبپذیری ما همچنان بالاست و باید بسیار بیشتر در دانشگاهها و پژوهشگاههای خودمان در توسعه علوم و فنون مرتبط تلاش بیشتری کنیم.    

پیام ساختمان: بودجه تحقیق و پژوهش در زمینه زلزلهشناسی و مهندسی زلزله چقدر مطلوب است؟

اصلاً مطلوب نیست. بر اساس برنامه توسعه کشور ، بودجه پژوهشی باید به حدود 3 درصد تولید ناخالص داخلی ما میرسید درحالیکه برآوردها در سالهای 92 و همچنین 93 نشان میدهد که اکنون ما در حد کمتر از نیم درصد تولید ناخالص داخلیمان را به امر پژوهش اختصاص میدهیم (این درصد عمومی و برای همه رشتهها از جمله زلزلهشناسی و مهندسی زلزله است).

پیام ساختمان: بافتهای فرسوده تا چه میزان زلزله را تحمل میکنند؟

معمولاً بسیار کمتحمل میکنند و عمدتاً اگر زمینلرزهای با بزرگای 6 ریشتر به بالا در نزدیکی چنین بافتهایی رخ دهد، متأسفانه باید انتظار تلفات زیادی داشته باشیم. بهعنوانمثال در زلزله بم که ما در یک زلزله با بزرگای 6.5 حدود 30 هزار نفر تلفات داشتیم.

پیام ساختمان: اگر زلزله اتفاق بیفتد. صادقانه بگویید در آن لحظه خاص چه کار میکنید؟

سؤال سختی است! بسته به محل و نوع زلزله و شدت آن دارد. ولی سعی خواهم کرد که اگر امکان خروج از زیر سقف باشد، خودم و خانوادهام را از زیر سقف خارج کنم. اگر چنین امکانی نباشد سعی میکنم در جایی پناه بگیرم که اجسام و سقف بر سرم فرونریزد.

پیام ساختمان: نمایشگاه صنعت ساختمان بهعنوان بزرگترین نمایشگاه ایران درراه است. حضور شرکتهای مرتبط با زلزله در آن چگونه است؟

اخیراً شرکتهای مختلفی در زمینه زلزله فعالیت میکنند اعم از شرکتهایی که کار طراحی سازه و مقاومسازی انجام میدهند، تا شرکتهایی که مرتبط با زلزلهشناسی، ساخت تجهیزات، سامانههای هشدار و همچنین توسعه تجهیزات مرتبط با مهندسی زلزله هستند  یا شرکتهایی که برای توسعه تجهیزات جداسازی سازه از پی فعالیت میکنند. اکثر این شرکتها را فارغالتحصیلان رشتههای مرتبط با زلزلهشناسی و مهندسی زلزله تأسیس کرده یا در تأسیس آن مشارکت داشتهاند. تعداد دقیق آنها را نمیدانم ولی میدانم که در سالهای اخیر تعداد این شرکتها رشد مناسبی داشته است. البته محدودیتها و بحران مالی سالهای 91 به بعد بسیاری از این شرکتها را با مشکل جدی (یا تغییر موضوع فعالیت و یا تعطیلی یا تعدیل نیرو) مواجه کرده است. به نظر میرسد که از اواخر سال 92 عرصه کار و فعالیت بهتدریج برای این شرکتها بازتر شده است. حضور آنها در نمایشگاه به عرضه و توسعه فعالیتهایشان کمک فراوانی میکند. با توجه به شرایط اقتصادی موجود و اهمیت اقتصاد دانشبنیان، توسعه شرکتهای مرتبط با موضوع زلزله هم به جذب فارغالتحصیلان و هم به کاهش ریسک در کشور ما کمک فراوان میکند.