هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   190   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

طراحی درست مسجد کدام است

گروه معماری و دکوراسیون: هنر اسلامی در تمامی مراحل رشد و شکوفایی، قرابت عجیبی با هنر معماری دارد که آشکارترین آن در معماری مساجد است. اما همین مسجد که بهعنوان نقطه تعادلی در ساختار شهرهای اسلامی برشمرده میشود و با گلدستهها و گنبدش مهمترین نماد شهرهای اسلامی بهحساب میآید، این روزها با بیمهریهای فراوانی در عرصههای برنامهریزی، طراحی و ساخت روبهروست و نیاز به بازبینی در فرهنگ ساخت مسجد در ایران بهشدت احساس میشود.

"دکتر غلامحسین مصطفوی"، استاد دانشگاه و یکی از منتقدین وضعیت ساخت مساجد در ایران است. گفتوگوی زیر تلاش دارد که مفاهیم مهم و اساسی معماری مساجد را در قالب گفتارهای ساده و قابل فهم برای عموم مطرح کند چرا که مصاحبهشونده بر این باور است که در ساختوساز مساجد، بیش از آنکه معماران دخیل باشند، توانمندیهای اجتماعی و مردمی نقش دارد.

اگر بخواهیم با چشم سوم و دید تازهای به معماری مساجد ایران نگاهی بیندازیم با چه مقولههایی مواجه میشویم؟

من ابتدا مقدمهای عرض میکنم و بعد چند تعریف. بهطور مقدمه بگویم، در حال حاضر ساختوساز مساجد ما اصلاً وضعیت خوبی ندارد. دلیل آنهم این است که ساختوساز مسجد ساماندهی نشده؛ هرکسی با هر سلیقهای میتواند مسجدی بسازد. در واقع عمل شما در ساخت مسجد، تایید نمیشود. حتی نگاهی ساده به مساجدی که اکنون ساخته میشود حکایت از آن دارد که این شیوه ساختوساز، کاملاً با بینشهای اسلامی مغایر است و در مواردی کاملاً متضاد! علتش این است که ما تعریف درستی از معماری مسجد نداریم. ابتدا باید دید مسجد چیست، طراحی درست مسجد کدام است و چگونه میشود استانداردهایی را برای آن تدوین کرد. این بخشی از مسئله است.

اصولاً در طراحی معماری به دو مسئله توجه میشود: اول "عملکرد" و بعدازآن "مفهوم". در این تعریف، "عملکرد" بنا، در حقیقت پاسخگویی به نیازها، حل درست روابط، تعریف فضاها و جزء فضاها و در قدم بعدی، چینیش خوب اینها در کنار هم است. مثلاً شما یک آپارتمان را که در نظر بگیرید؛ چند جزء دارد، یک در ورودی، یک هال و پذیرائی، یک دستشوئی، یک آشپزخانه و ... حال اگر اینها درست تعریف نشود و رابطه اینها درست حل نشود نمیتوان، کل بنا را دارای یک طراحی درست دانست. یک مشکل اساسی که در معماری مسجد داریم این است که نه فضاها را خوب میشناسیم و نه روابط را خوب درک میکنیم. بنابراین در طراحی دچار تناقض هستیم.

چرا این اتفاق میافتد؟

باید دید که چه بلایی سر معماری ما آمده که حالا معماران خوب ما هم نمیتوانند آن مسجدی که حال و هوای قدسی را داشته باشد طراحی کنند؟ برای همین است که شما وقتی بهعنوان یک نمازگزار در فضای این مسجدها قرار میگیرید، به شما حال روحانی و قدسی دست نمیدهد! بلکه احساس میکنید در یک ساختمان معمولی قرارگرفتهاید، درست مثل کلاس درس یا محیط کاری.

بهطور خلاصه چه نقدهایی میشود به معماری مساجد ما وارد دانست؟

اگر امروز میبینید که ساختوسازهای ما نامتعادل هستند و بعضاً حتی متناقض، ریشه در بینش معماران ما دارد. ما در این بحث وسواس نداریم. در حال حاضر شمای کلی از ساختوساز مسجد در ایران اینگونه است: هرکسی با هر بودجهای میتواند یک پروژه خیلی بزرگ در حد مسجد جامع را شروع کند!! از آن مهمتر بعضی وقتها میگویند مسجدی میخواهیم بسازیم و بودجهای نداریم، حالا معماری را پیدا کنیم که از ما پول نگیرد و طراحی کند. با یک دانشجو یا یک مهندس که احساسات مذهبی دارد اما بینش ندارد و در این شاخه کارنکرده و یا کسی را که اصلاً ممکن است بینش او خلاف بینش اسلامی باشد و یا فقط بحث را تکنیکی ببیند و اصلاً معمار نباشد (معماری خوانده باشد ولی از معماری چیزی نفهمیده باشد) قرارداد میبندیم!! باید کسانی که در عرصه طراحی و معماری اسلامی وارد میشوند بینش صحیح اسلامی داشته باشند تا بتوانند طراحی را خوب معنا کنند. اینجاست که باید از خود بپرسیم که چطور دانشجوی معماری ما هم میتواند معماری را فهمیده باشد و هم بینش اسلامی داشته باشد. اینجاست که باید سؤالات بسیاری بپرسیم و اتفاقاً فکر میکنم مسئله مسجد و معماری آن به این خاطر مهم است که محلی میشود برای طرح هزاران سؤال از هزاران بخش مختلف یک جامعه. وقتی پای ساخت مسجدی برای یک محله مطرح میشود باید همه پاسخگو باشند از استادی که دانشجویی را تربیتکرده تا پلیسی که در آن شهر به رعایت نظم فرمان میدهد. بنابراین سؤالهای زیادی مطرح میشود که معماری تنها حق دارد و میتواند بخش کوچکی از آن را جواب بدهد.