هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   190   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

آرامگاه خواجه ربیع

آرامگاه خواجه ربیع مربوط به دوره صفوی است  و در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شماره ثبت ۱۴۲ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این بنا به توصیه شیخ بهایی توسط شاهعباس صفوی ساختهشده است.

نام خواجه ربیع در تاریخ "ربیع بن خثیم" است. او از طایفه بنی اسد و ساکن کوفه، از زمره زهاد هشتگانه صدر اسلام و تابعین (کسانی که صحابه پیامبر را درک کردهاند) و همچنین از یاران و سرداران حضرت علی(ع) بوده است. وی ضمن ارادت به آن حضرت، ظاهراً از خویشان معاویه بن ابوسفیان هم بوده است، بنابراین در سالهای پایانی خلافت علی(ع) و بروز اختلاف میان او و معاویه، بهقصد انزوا و دوری از نزاع طرفین، عراق را بهقصد خراسان ترک کرده است. او در سالهای پایانی عمر، ساکن شهر نوغان (مرکز ولایت توس در آن زمان) شده و بالاخره در سال ۶۳ ه.ق یا به روایتی دیگر در سال ۶۱ درگذشته و در یکفرسنگی شمال نوغان دفن گردیده است.

ساخت آرامگاه

شاهعباس صفوی در اوایل سده یازده قمری با توصیه و مشورت شیخ بهایی دستور ساخت مقبرهای باشکوه برای خواجه را صادر کرد. اساس بنای کنونی آرامگاه خواجه ربیع همان است که در سالهای ۱۰۲۶ تا ۱۰۳۱ هجری قمری به امر شاهعباس و با سرپرستی یکی از سادات رضوی مشهد به نام «میرزا افلغ» احداث شد. آرامگاه خواجه ربیع در منطقهای خوش آبوهوا، و بنایی زیبا دیدنی و متبرکه بنا شد که به همین علل همه وقت، مورد توجه و مراجعه اهالی مشهد، زائران و مسافرانی است که به مشهد مشرف میشوند. با توجه به زمان درگذشت خواجه، وی از زمره قدیمیترین رجال مدفون در پیرامون شهر کنونی مشهد است. مدفن او طی چهارده قرن گذشته همواره محلی محترم و زیارتگاه عموم مسلمانان بوده است.

روستایی که باغ آرامگاه خواجه در آن واقعشده «حسین آباد خواجه ربیع» نام دارد و از جمله موقوفات مزار خواجه است. اداره باغ و مزار خواجه ربیع در قرن اخیر بر عهده آستان قدس رضوی است، در حالی که پیش از آن متولی خاص داشته است. باغ خواجه ربیع یکی از گورستانهای مهم شهر مشهد نیز است. جد قاجارها (فتحعلی خان) نیز که در سال ۱۱۳۹ ه. ق توسط نادرقلی افشار در همان باغ کشتهشده در زیر گنبد مقبره خواجه مدفون است.

مشخصات بنا

مقبره خواجه ربیع بنایی باشکوه در باغی وسیع و مصفا، بر کناره کشف رود و در حاشیه شمالی شهر مشهد واقع است. این مقبره دارای گنبدی به ارتفاع ۱۸ متر بر روی بنایی چهار ایوانی است. گنبد بنا، دو پوششه و پوشیده از کاشیهای زیبای فیروزهای و درون بنا هم مزین به نقاشیهای طلاییرنگ است.

طرح آرامگاه در نمای بیرونی هشتضلعی و در درون چهار ایوانی است. از انتهای ایوانهای اضلاع بزرگ راهروهایی به درون بازشدهاند. بر فراز بنا گنبد فیروزهایرنگ قرارگرفته است که ارتفاع گنبد تا کف ۱۸ متر است. از میان ديوار و پشت ايوانهاى چهارگانه اصلى، چهار ورودى وجود دارد که به شاهنشينها راه دارند و ورودى اصلى از يک ايوان بلند تشکیل گردیده است که در دو تاقنما در پايين و بالا برپاشده و در میان تاقنماها، درِ ورودى و پنجره مستطيلشکلى جاسازیشده است همچنین نماى خارجى بنا نیز، از تزئينات جالب و چشمگيرى برخوردار است که عمده تزئينات آن بهصورت معقلى انجامشده است و تزئينات کاشىکارى در زیر ایوان نیز، به مجموعه بنا جلوهخاصى بخشیده است.

اهمیت هنری بنا

"بقعه خواجه ربیع"، از نظر هنری نیز جایگاه والایی دارد زیرا کاربرد کاشیهای الوان در نمای خارجی، نقاشیهای طلاییرنگ بر رویة دیوارة داخلی و نیز دو کتیبه به خط علیرضا عباسی(خوشنویس بزرگ عهد صفوی) جلوه خاصی به آن بخشیده است. این دو کتیبه زیبا با تاریخهای ۱۰۲۶ و ۱۰۳۱ ه. . ق در داخل گنبد و ساقه خارجی، آن سالهای احداث و تزیین بنا را نشان میدهد. کاشیکاری بنا از نوع یکرنگ و معرق و زیر رنگی است که نقشهای زیبای هنری و گیاهی و کتیبهها را شکل دادهاند.