نشریه شماره   189   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

ماراتن طرح تفصیلی ناموفق بود

گفته میشود اجرای کامل و حتی ناقص طرح تفصیلی با منافع شهرداری تهران و درآمد حاصل از تراکم فروشی توسط این سازمان در تضاد است و به همین دلیل اجرای این طرح با مانع روبهروست.

بنا بود طرح تفصیلی نقشه راه مدیریت شهری تهران باشد تا بر اساس آن هرگونه تصمیمگیری و اقدام در شهر بر اساس برنامه باشد، اما انتقادات و مصوبات شورای عالی شهرسازی گویای آن است که ظاهراً این نقشه راه به بیراهه رفته و تهران نهتنها دارای یک برنامه مدون شهری نشده است بلکه مشکلات آن روزبهروز بزرگ و بزرگتر میشود. حال سؤال این است که آیا طرح تفصیلی تهران فاقد پشتوانه بینش و مطالعه جامعهشناختی بوده است. وقت آن رسیده که متولیان از خود بپرسند امروز طرحهای شهری چه کمکی به کاهش مشکلات شهر تهران کرده است.

نیمنگاهی به آغاز تخلفات شهرداری

طرح تفصیلی تهران هم همزمان با تدوین طرح جامع اول به تصویب رسید و به مورداجرا گذاشته شد. شهرداریها پس از تصویب طرحهای جامع و تفصیلی با دقت این ضوابط را به اجرا درآوردند. اندک افرادی هم که قصد تخلف از این مقررات و پروانه ساختمانی را داشتند با برخورد جدی شهرداری روبهرو شده و با توقف عملیات ساختمانی، پرونده آنها برای تخریب به کمیسیون ماده ١٠٠ قانون شهرداری ارجاع میشد. شهرداری تهران بر اساس ماده ٧ قانون تأسیس شورای عالی شهرسازی و معماری مکلف به اجرای آنها بوده است اما بهتدریج با مقاومت در برابر این ضوابط و تبدیل آنها به منبعی برای کسب درآمد از سوی شهردار وقت تهران در دهه 70 شد که به نظر میرسید با حمایت برخی از مدیران، اعتراضهای مردم، کارشناسان و رسانهها برای این قانونشکنیها بیتأثیر شد.  کمیسیون ماده ١٠٠ نیز به جای صدور حکم تخریب در مورد تخلفات ساختمانی به گرفتن جریمه بسنده کرد.اکنون حال نزار و نگرانکننده شهر تهران، مسئولان تازه روی کار آمده راه و شهرسازی را بر آن داشته تا مغایرتهای این طرح را موردبازنگری قرار دهند.

تدوین طرحهای شهری یکطرفه است

ایمان رفیعی، یک کارشناس شهری دراینباره گفت: مشکل این طرحها این است که معمولاً بدون در نظر داشتن پیشزمینههای آن، بهصورت یکطرفه تهیه و برای اجرا ابلاغ میشود، حالآنکه این طرح باید بهگونهای باشند که خودش زمینهای برای ایجاد مشکلات  نباشد.

وی با تأکید بر اینکه نگاه شهرداری به مردم پیش از آنکه مشورتی باشد حاکمیتی است، افزود: به دلیل آنکه صلاحیتهای ویژهای همچون اداره شهر و صدور جواز ساختمانی در اختیار شهرداری است درنتیجه این نهاد خود قوانین را رعایت نمیکند. این در حالی است که این طرح نباید اجازه دهد تا در هر مکان و موقعیتی دلبخواهی اجازه ساخت و ساز داده شود.

این کارشناس شهری در ادامه با اشاره به مغایرت ها و سوء استفاده از برخی پروژههای شهری پیش از اجرای طرح تفصیلی گفت: بعضاً پهنهبندیهایی که در ارتباط با نوع کاربریها قرار دادهشده و اینکه چه قسمتهایی از تهران باید چه نوع کاربریهایی داشته باشند مغایر با قوانین ارگانهای مربوطه است و در این میان تنها منافع شهروندان زیر سؤال میرود.

رفیعی ادامه داد: نهایتاً تبعات اجرای نامناسب این طرح بر دوش مردم است، چنانکه تا چند سال پیش در بحث بافت فرسوده یکسری ضوابط بالاجبار تدوین شد، مثلاً احیای سه محله بدون در نظر گرفتن فضای پارک، بعد یکباره در یک محله بافت فرسوده چندین پارک ایجاد شد، یا مشاهده کردیم که آموزشوپرورش برخی فضاها و محلات را با مقیاسی بزرگ آموزشی اعلام کرده و به واسطه آن مساحت بزرگی از بافت مسکونی تخریبشده است. اما بعد از رسیدن به مرحله اجرا، این وزارتخانه اعلام میکند این فضا با قانون مغایرت دارد که این مغایرتها به دلیل عدم هماهنگی شهرداری با ارگانهای مرتبط است.

 این کارشناس امور شهری ادامه داد: این اقدام مالکی را  که اراضیاش تغییر کاربری یافته متضرر میکند، از طرفی زمینی که در طرح تفصیلی تغییر کاربری پیدا کند مالک تا 10 سال قادر به فروش آن نیست مگر آنکه خود شهرداری به قیمتی پایین بفروشد که آنهم معمولاً بهجای پول نقد تهاتر میکند.

رفیعی گفت: مشکل اینجاست که شهردار خودش را پاسخگو نمیداند، درحالیکه همه نهادهای نظارتی یک نماینده در طرح تفصیلی دارند اما مشکل اینجاست که علاوه بر فراهم نبودن زیرساختها و پیشزمینههای اجرای آن، کاملاً حاکمیتی عمل میشود. وی با اشاره به اینکه تغییر کاربری فارغ از هزینههای آن برای مردم، بحثی زمانبر بوده و خسارات بلندمدت بر جای میگذارد،افزود: وقتی یک زمین 2 هزارمتری طبق قانون به کاربری آموزشی تغییر مییابد، حداقل طبق قانون باید 10 سال آن زمین رها شود تا شما بتوانید تغییر کاربری دهید یعنی به همین راحتی همتغییر دوباره کاربری امکانپذیر نیست.

متخصصان شهری توان طراحی یک شهر را ندارند

کارشناس امور اقتصادی دراینباره گفت: متأسفانه اینگونه طرحها که با هزینههای گزافی تهیه میشوند قدرت اجرایی کافی ندارند و نمونه آن در طرح تفصیلی این است که به دلیل محدودیتهای درآمدی شهرداریها با تراکم فروشی و تغییر کاربری بهراحتی زیرسوال میرود.

 بهمن آرمان با بیان اینکه شهرها عملاً دارای هیچگونه انسجام شهرسازی نیستند، گفت: با ورود خارجیها به شهرهای ایران و مشاهده یک یا دو ساختمان 15 طبقه در کنار یک ساختمان و یا وجود تعداد زیادی مغازه در کنار هم، نخستین پرسشی که مطرح میکنند این است که آیا در شهرها طرح جامع وجود ندارد. وی افزود: شرکتهای مهندسین مشاور با هزینههای گزافی چنین طرحهایی را طراحی میکنند که بر روی کاغذ خیلی مناسب هستند اما ازآنجاییکه این طرحها دارای قدرت اجرایی نیستند چیزی در عمل مشاهده نمیشود که بتواند یک چهره امروزی و درعینحال پیشرفته از شهرهای ما ارائه دهد.

این کارشناس امور اقتصادی با بیان اینکه نمی توان به آمارهای شهرداری چندان اعتمادی کرد، اظهار داشت: روند ساختوساز طبق طرح تفصیلی و تبدیل واحدهای کوچک به واحدهای بزرگ نشاندهنده افزایش تراکم در مناطق مختلف شهرداری تهران است و به نوعی اقتصاد شهرداری تهران و تمام شهرداریهای کشور به فروش تراکم گره خورده است.

آرمان گفت: ممکن است در مناطق خاص کاهش تراکم جمعیت اتفاق افتاده باشد ولی این مسئله خود منجر به گسترش حاشیهنشینی میشود که این مناطق نیز فاقد استانداردهای زیستمحیطی در سطح کشور است، بنابراین به علت اینکه سرمایهگذاری کافی در دیگر استانهای کشور صورت نمیگیرد و بخش خدمات در تهران خیلی فعال است شکلگیری شهرکهای حاشیهای تشدید میشوند.

وی با بیان اینکه مسائل شهرسازی و شهرنشینی در دنیا در روشهای خیلی مشخص و استانداردی تعریفشده است، ادامه داد: بنابراین بهجای اینکه در این زمینه دست به ابداعاتی بزنیم که بدون شک کامل هم نیستند میتوانیم از الگوهای مناسب سایر کشورها استفاده کنیم.

این کارشناس امور اقتصادی تأکید کرد: به باور من متخصصان شهری ما توان طراحی یک شهر با الگوهایی مناسب را ندارند، به همین دلیل هم ما شاهد آن هستیم که در کشورهای شبیه ایران یا کشورهای شرق اروپا از متخصصان شهرسازی و معتبر سایر کشورها استفاده میشود.

آرمان ادامه داد: بنابراین شهرسازی و طراحی شهرها مسئله کاملاً تخصصی است و این تخصص کمتر در اختیار شرکتهای مهندس مشاور ما است بهویژه آنکه به علت عدم وجود فضای کسبوکار آرشیتکت های بنام ایرانی در سایر کشورها مشغول به کار میشوند، فارغالتحصیلان دانشگاهی نیز به دلیل آموزشهای صرف تئوری، دور از انتظار است که با سپردن اینگونه طرحهای مهم شهری به دست این افراد نتایج مثبتی دربر داشته باشد.