چالش‌های‌ پیش رو در نوسازی شهری

شمار نشریه : 189

 

محمد سعید ایزدی*

 

فقر شهری بهعنوان یکی از اصلیترین چالشهای پیش رو در محلهها و محدودههای هدف بهسازی و نوسازی شهری در ابعاد مختلف ظهور یافته است.

 سه معضل "ایمنی"، "فقر شهری" و "بحران هویت" از مسایل کلیدی گریبان گیر محدودههای وسیعی از شهرهای کشور است (بیش از 130 هزار هکتار مشتمل بر 56 هزار هکتار محلات نابسامان میانی، 21 هزار هکتار محدودهای تاریخی مراکز شهری و 53 هزار هکتار سکونتگاههای غیر رسمی که رقمی بالغبر سی درصد بافتهای شهری موجود کشور را دربرمی گیرد). در این محدودهها، جمعیتی بالغبر 17 میلیون نفر (حدود بیست درصد جمعیت شهری کشور) ساکناند. در جهت بهرهمندی ساکنان این محدودهها از محیط زندگی مناسب، فرصتهای برابر اشتغال و درآمد و برخورداری آنها از استانداردهای مسکن، سرانه فضاهای عمومی، خدمات شهری و زیرساختهای شهری در سطح میانگین شهر، ضروری است؛ سه راهبرد کلیدی زیر بهعنوان محورهای موضوعی استراتژیک در فرایند تدوین برنامه جامع بازآفرینی پایدار شهری مورد توجه قرار گیرد.

1- کاهش فقر شهری و پیشگیری از بازتولید آن در محلهها و محدودههای هدف

فقر شهری بهعنوان یکی از اصلیترین چالشهای پیشرو در محلهها و محدودههای هدف بهسازی و نوسازی شهری در ابعاد مختلفی چون عدم امنیت مالکیت، فقر درآمدی ساکنان، آسیبپذیری معیشت شهروندان، عدم امنیت فردی، فقر سلامت و بهداشت فرد و محیط، فقر آموزشی، فقر حقوقی و محرومیت اجتماعی و سیاسی در شکل فقدان جایگاهی تعریفشده برای شهروندان در نظام برنامهریزی و مدیریت شهری در بافتهای هدف، بروز و ظهور یافته است. کاهش فقر شهری و پیشگیری از بازتولید چرخه فقر شهری در محدودههای هدف که بهعنوان یکی از اهداف کلان برنامه جامع بازآفرینی پایدار شهری تعریف میشود تنها از طریق تعریف سیاستهایی چون توانمندسازی اقشار مختلف بویژه زنان و کودکان، ارتقای سرمایه اجتماعی و احقاق حقوق شهروندی قابل کنترل و کاهش خواهد بود.

2-1 ارتقای تابآوری شهری در محلهها و محدودههای هدف

 فرسودگی و ناپایداری ساختمانها و زیرساختها، مصالح غیر استاندارد، عدم بهرهمندی از کیفیات مطلوب در ساختوسازها در فرایند بازآفرینی و نوسازی شهری در کنار آسیبدیدگی زیستبومها و، برهم خوردن تعادل خرد اقلیمها و مخاطرات ناشی از بلایای طبیعی بر لزوم اتخاذ سیاستهای مربوط به تابآور نمودن شهرها تاکید دارند. در این زمینه متأسفانه باید اذعان نمود که 274 شهر کشور که شامل کلیه شهرهای بزرگ و کلانشهرها و اغلب مراکز استانها میباشند و نیمی از جمعیت شهری کشور را در خود جایدادهاند در خطر زلزله بالا و بسیار بالا قرار دارند. استقرار34 درصد از مساحت 14 کلانشهر کشور و بهطور کلی 59 درصد مساحت شهرهای بالای 25 هزار نفر جمعیت کشور در پهنهی خطر زلزله بالا و بسیار بالا، تهدیدی جدی برای کشور به شمار میرود که در صورت وقوع زلزله باقدرت 5 الی 7 ریشتر آسیبهای جبرانناپذیر انسانی و زیانهای مالی هنگفتی را به کشور تحمیل خواهد کرد. ازاینرو به نظر میرسد اتخاذ سیاستها و برنامههای ارتقای تابآوری شهری در محدودههای هدف بازآفرینی شهری در شکل برنامههایی چون ارتقای کیفیت ساختوساز، مقاومسازی ابنیه و تأمین و ارتقای زیرساختهای اساسی، ارائه خدمات و امکانات محلی، توجه به زیستبوم و خرداقلیم در طرحهای نوسازی در کنار برنامههای نرمافزاری و پشتیبان بتواند گامی اساسی در پیشگیری و کنترل تبعات ناشی از بلایای طبیعی در شهرها باشد.

3- ارتقای هویت، تعلق مکانی در ساکنان محله‌‌ها و محدودههای هدف

نابسامانی فضائی- کالبدی و افت منزلت اجتماعی- مکانی شهرها بهویژه در محدودهها و محلههای هدف برنامههای بهسازی و نوسازی شهری نیز از مسائل عمده کنونی به شمار میرود. بیتوجهی به ارزشهای تاریخی و تخریب ثروتهای فرهنگی از یکسو، و ساختوسازهای جدید بدون توجه به الگوهای بومی و اقلیم معماری محلی از سوی دیگر با عث بروز نابسامانیهای بسیار در این محدودهها شده است. بحران هویت و عدم توجه به ارزشهای فرهنگی-اجتماعی، کاهش حس تعلق به مکان و نابسامانیها در استقرار و توزیع جمعیت برای رسیدن به تراکم بهینه و محیطی مناسب برای شهروندان، برخورداری از خدمات و امکانات از جمله مسائل کنونی در این محدودهها بهشمار میرود که نیازمند تعریف برنامههایی مرتبط همچون الگوسازی، مرمت و استفاده مجدد، بازآفرینی فرهنگ مبنا و ارتقای همبستگی اجتماعی و در قالب شیوههای مشارکت مردمی برای ارتقای کیفیت مکانی در قلمروهای عمومی و حفظ و ارتقای حس تعلق ساکنان در فرایندهای بهسازی و نوسازی شهری است.

گذار از مشارکت تشریفاتی به مشارکت واقعی مردم و بهرهمندی از همافزایی منابع و فرصتها در راستای ثبات، توسعه و اعتلای کشور، اقدامی فراگیر بوده که نقش دولت در تحقق آن انکارپذیر است . لذا ضروری مینماید دولت تدبیر و امید با نگاه عدالتخواهانه و حمایتگرانه خویش ، در راستای تحقق عملی موضوع حقوق شهروندی، با نگاه ویژه به عرصههای هدف بهسازی ، بازآفرینی پایدار شهری را بهعنوان یکی از سیاستهای دارای اولویت مورد تائید و رسیدگی قرار دهد.

 

*معاون وزیر و مدیرعامل شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران