نشریه شماره   188   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

بزرگ‌ترین معمار دوره تیموری

گروه معماری و دکوراسیون: استاد قوامالدين شيرازي بزرگترین معمار زمان خود بود و شايد تنها براي مهمترین شخصيتهاي دربار تيموري كار ميكرد: شاهرخ، گوهرشاد و خواجه غياثالدين پيراحمد خوافي. اهميت او چنان است كه نامش در چندين متن مهم نزديك به زمان او آمده است. آنچه نويسندگان همزمان و پس از استاد قوامالدين نيز درباره او نوشتهاند، به افسانه ميماند. چنين مينمايد كه تصويري افسانهاي از استاد و كار او در جامعه پديد آمده بود و نويسندگان عصر راوي اين افسانه بودند. استاد قوامالدين، معمار افسانهاي دوران درخشش معماري ایرانزمین در دوره تيموريان است.

معماري دوره تيموريان با نام استادي از شيراز پيوسته است: استاد قوامالدين شيرازي، که تقريباً در تمام دوران حكومت شاهرخ (حدود: 807ـ850ق)، اين استاد شيرازي، با همكاري كساني در كار بناهايي بسيار مهم بود. تعدادي از بناهايي را كه استاد در ساخت آنها دست داشت، ميشناسيم و همچنين مشهورترين كارفرمايان او را از متون تاريخي و كتيبهها هم ميتوان شناخت. آنچه از اين منابع به دست ميآيد، ابتدا چند خبر از ساخت بناها و همچنين تاريخ وفات اوست؛ اما از همين منابع ميتوان به چهرهاي از استاد قوامالدين نزديك شد كه تصوير معماري دوره تيموريان را كامل ميكند. گرچه اين چهره از آنچه او ساخته بود برآمده است؛ به  روشن شدن تصوير عمومي معماري دوران كمك ميكند. شايد با ديدن چنين چهرهاي از استاد قوامالدين، بتوان راهي به داستان معماري ايران زمين در اين دوران برد.

استاد قوامالدين شيرازي پيش از پايان كار ساخت مدرسه غياثيه خرگرد درگذشت و استاد غياثالدين شيرازي كار را تمام كرد.

آنچه در متون از قوامالدين شيرازي آمده، بيشتر ذكر چيرهدستي اوست در كار معماري و نام شاهكارهايش. نمونه آن در تذكرة الشعراء دولتشاه سمرقندي آمده که بنا بر نوشتة او، استاد قوامالدين يكي از چهار هنرمند برتر دربار شاهرخ بود و «در مهندسي و طراحي و معماري» نظير نداشت. در مطلع سعدين و روضة الصفا در ذكر استاد قوامالدين به مناسبت بيان تاريخ وفات او، نامي هم از كار درخشانش، مدرسة گوهرشاد در هرات، آمده است، خواندمير در حبيبالسير، در ذكر بزرگاني كه در زمان شاهرخ زندگي ميكردند، نام استاد قوامالدين معمار شيرازي را آورده است.

استاد قوام الدین مدتی مطرود دربار بود و چون دوباره به خدمت احضار شد، به علت اطلاع از علم نجوم، تقویمی را که در مدت فراغت استخراج کرده بود، به خاقان عرضه کرد. گوهرشاد وقتی تصمیم گرفت ماندگارترین میراث خود را به یادگار بگذارد، قوام الدین شیرازی، سرشناس ترین معمار ایرانی را استخدام کرد تا ساخت "مسجد گوهرشاد" را به او بسپارد. قوام الدین هم حاصل سال ها تجربه و دانش خود را در این مسجد به یادگار گذاشت تا نظم و تقارن و ظرافت این بنا را تا 6 قرن بعد هم به رخ بکشد، اسم گوهرشاد در دو محل با کاشی معرق نگاشته شده است؛ یکی در قسمت بالای درِ نقره ای که به "دار السیاده" میرود و دیگری بر کتیبه ایوان مقصوره که به خط زیبای پسر وی شاهزاده بایسنقر است.