هرهفته شنبه ها - سال سیزدهم

پرتیراژترین نشریه صنعت ساختمان

نشریه شماره   187   دوهفته نامه آرشیو PDF پیام ساختمان

سامانه حرارت مرکزی مسکو

در جایجای کلانشهر مسکو میتوان لولههای سفیدرنگ غولپیکری را دید که خیابانها و کوچهپسکوچه های شهر را در مینوردند و پس از گذر از بالای معابر و میادین در میان کوچههای شهر ناپدید میشوند تا گرمابخش منازل ساکنان پایتخت روسیه در زمستانهای یخزده و سرمای زیر ۲۰ درجه سانتیگراد باشند. این سادهترین توصیفی است که میتوان از شبکه بههمپیچیده سامانه حرارت مرکزی مسکو ارائه داد، سامانه بزرگی که تمامی مناطق کلانشهر چهار برابری تهران از نظر وسعت را پوشش میدهد.

در واقع سیستم گرمایش منازل در مسکو به شکل ناحیهای است و ساکنان پایتخت هیچ دخالت یا کنترلی در امر تأمین حرارت منازل خود در فصل سرما ندارند.گرمارسانی به خانهها در این کلانشهر توسط شرکتهای خصوصی طرف قرارداد شهرداری انجام میگیرد. سیستم حرارت رسانی منطقهای از مزیتهایی برخوردار است که از آن جمله صرفهجویی در مصرف انرژی، کاهش خطرات آتشسوزی منازل و نبود دردسر دائمی تأمین سوخت زمستانی است. علاوه بر آن در این سیستم نیاز به تعمیر موتورخانه شوفاژ که در ایران هرچند سال یکبار انجام میگیرد، وجود ندارد. این سیستم گرمایش زندگی را برای مردم مسکو آسانتر کرده است و درواقع میتوان گفت مردم مسکو بهقدری به این سیستم عادت کردهاند که بدون آن تأمین حرارت منازل خود را غیرممکن میدانند.

در این سیستم موتورخانههای غولپیکر که معمولاً با گاز طبیعی کار میکنند بهصورت متمرکز و به شکل کورههای تولید آب داغ در محوطههای مشخصی در مناطق متعدد مسکو واقع شدهاند.در سیستم گرمارسانی مسکو، آب در موتورخانه گرم میشود و از طریق لولهها به ساختمانها و شوفاژهای واقع در آن منتقلشده و در لولهها بهطور دائم جریان مییابد و تنظیم درجه حرارت منازل بدون اختیار ساکنان آنها، انجام میگیرد.

در پایتخت روسیه، معمولاً از اواخر فروردینماه با افزایش تدریجی درجه حرارت هوا، گرمارسانی بهتدریج متوقف میشود و در اواسط مهرماه که هوا به سردی میگراید با جریان کنترل شده آب گرم در لولههای شوفاژها واحدهای مسکونی، حرارت رسانی به خانهها آغاز میشود. البته زمان توقف یا آغاز حرارت رسانی به منازل مسکو به درجه برودت یا حرارت هوا در این شهر بستگی دارد و ممکن است دیرتر یا زودتر از موعدهای ذکرشده انجام گیرد. اما آب گرم منازل در مسکو هیچوقت و حتی پس از قطع آب گرم شوفاژها، قطع نمیشود.

قطع یا وصل گرمایش در مسکو طبق جدول زمانبندی انجام میگیرد و از طریق رسانههای خبری به اطلاع مردم میرسد. معمولاً در مسکو اوایل تابستان بهمنظور تعمیر لولهها یا موتورخانهها، سیستم انتقال آب گرم به مدت سه هفته قطع میشود. هزینه حرارتی نیز با قبضی مانند هزینه گاز و آب و برق به بانک پرداخت میشود که برای آپارتمان یکخوابه با وسعت حدود 70 مترمربع ماهانه حدود 500 روبل (19 دلار است) و افراد دارای امتیازات اجتماعی (بازنشستگان و معلولین) نصف این مبلغ را پرداخت میکنند.

تلاش برای متمرکز کردن تأمین حرارت در مسکو و دیگر شهرهای روسیه بهعنوان یک سنت دیرینه در حالی صورت میگیرد که این کشور یکی از بزرگترین دارندگان منابع نفت و گاز و نیز دارای دهها نیروگاه هستهای است روزانه 9 میلیون بشکه نفت خام استخراج میکند.بااینکه روسیه به دلیل برخورداری از منابع عظیم گازی، 30 درصد گاز موردنیاز اروپا را نیز تأمین میکند، ولی سامانه تأمین حرارت در شهرهای این کشور بهگونهای برنامهریزیشده تا انرژی هدر نرود و نسلهای آینده نیز از این نعمت خدادادی برخوردار شوند.

باید توجه داشت که در مسکو، سیستم حرارت مرکزی به معنی چیزی متفاوت از آنچه در ایران وجود دارد، میباشد. در اینجا خانهها، فروشگاهها و دفاتر کار هر کدام وسیله گرمایش خود را ندارند و بهجای آن ۱۳ میلیون نفر ساکن مسکو با تأسیسات گرمایش متمرکزی گرم میشوند که از طریق یک شبکه لوله آب جوش را به رادیاتورهای واحدهای مسکونی، محل کار و مدرسه پمپاژ میکنند.

در سیستم حرارت مرکزی مسکو سطح حرارت داخل ساختمان برای همه ساکنان شهر توسط چند مدیر ناشناس تنظیم میشود و افراد خود در کاهش یا افزایش و روشن و خاموش کردن گرمایش خود دخالتی ندارند. سیستم حرارت مرکزی مسکو علاوه بر تأمین گرمایش موردنیاز ساکنان این کلانشهر در فصول سرد سال، آب گرم موردنیاز آنان را نیز برآورده میکند و شهرداری بهاینترتیب با یک سامانه دو نیاز اساسی شهروندان را رفع میکند.

البته در دو دهه پس از فروپاشی شوروی سابق و بهموازات رونق ساختوساز در مسکو، برخی از ساختمانها به سیستم حرارت اختصاصی نیز مجهز شدهاند ولی بااینوجود شمار آنها هنوز بسیار ناچیز است.باید توجه داشت که سامانه حرارت مرکزی مسکو به هنگام راهاندازی آن در دوره استالین در دهه ۱۹۳۰ میلادی در نوع خود انقلابی بزرگ در تأمین رفاه شهروندان شوروی محسوب میشد و علاوه بر تأمین عدالت در دسترسی همه به گرما و آب داغ به دلیل حذف مصرف زغالسنگ بهعنوان سوخت رایج آن دوره دستاوردهای زیستمحیطی بزرگی نیز داشت.

در دوران حاکمیت اتحاد جماهیر شوروی، هزینههای مصرف آب جوش و حرارت بهصورت مصنوعی پایین نگهداشته میشد و هر خانواده ماهانه تنها چند سنت برای این منظور میپرداخت.

بر اساس اطلاعات منتشرشده امروزه افزون بر ۲۰۰ مجتمع تأسیساتی ویژه تولید حرارت و آب داغ در کلانشهر ۱۳میلیون نفری مسکو فعالیت میکنند که بهطور متوسط هر مجتمع گرمایش و آب داغ بیش از ۵۰ هزار نفر را تأمین میکند. البته سامانه حرارت مرکزی در مسکو معایبی نیز دارد که یارانهای بودن آن و درنتیجه کمتوجهی شهروندان به ارزش واقعی انرژی مصرفی ازجمله آنهاست.

یکی دیگر از معایب سامانه حرارت مرکزی مسکو هدرروی انرژی در مواقع گرم به دلیل نبود ترموستات در واحدهای مسکونی یا محلهای کار و اماکن اداری و عمومی است. بهعبارتدیگر گرمایش در مسکو از زمان فشار کلید آغاز به کار آن در مهرماه تا قطع فعالیت آن در اردیبهشت در تمامی ساعات شبانهروز روی یک درجه مشخص است و شهروندان نمیتوانند در کاهش یا افزایش آن دخالتی داشته باشند.این در حالی است که تحقیقات انجامشده نشان میدهد نصب ترموستات در واحدهای مسکونی یا دفتری بهمنظور تنظیم درجه حرارت در بازه زمانی فعالیت سامانه حرارت مرکزی میتواند ۱۵ تا ۲۰ درصد در میزان مصرف انرژی صرفهجویی کند.البته در سالهای اخیر برای رفع این مشکل نیز تدابیری اندیشیده شده است و شرکتهای مسئول امکاناتی را برای تنظیم درجه حرارت سامانه حرارت مرکزی مسکو نصب کردهاند.